15 jaar zoeken naar een diagnose

, door Marjolein te Winkel
foto: Shutterstock

Vaak begint medisch-wetenschappelijk onderzoek met een proefdier en eindigt het bij de mens. Cardioloog Maarten van den Berg en klinisch chemicus Ido Kema van het UMCG deden het andersom. Over hun 15 jaar durende zoektocht naar een diagnose voor een patiënte publiceerden zij onlangs in het wetenschappelijk tijdschrift Circulation Research. “We zijn nu in staat om patiënten met deze zeldzame aandoening snel een diagnose te geven.”

Een jonge vrouw werd in 2003 vanuit het ziekenhuis in Leeuwarden verwezen naar hoogleraar cardiologie Maarten van den Berg van het UMCG. Wat haar mankeerde, daar kon zijn collega in Leeuwarden niet achter komen. Misschien wist Van den Berg meer? 

De vrouw had last van een heel lage bloeddruk, vooral bij overeind komen en staan: 60 over 40, waar tenminste 100 over 60 normaal is. “Bij een lage bloeddruk kunnen niet alle delen van het lichaam voldoende bloed aangevoerd krijgen”, legt Van den Berg uit. “Ook de hersenen merken dit. Sommige mensen merken dat als ze te snel opstaan en ze een beetje duizelig worden. Normaal gesproken gaat het hart dan sneller kloppen, zodat het bloed sneller wordt rondgepompt en overal in het lichaam de processen worden gestimuleerd die te maken hebben met lichamelijke activiteit. Maar bij deze vrouw gebeurde dat niet.”

Moe en krachteloos

De patiënte had veel last van de extreem lage bloeddruk. Ze had weinig energie, was vaak moe en krachteloos. Ze probeerde met een aangepast dieet met zoute soep de lage bloeddruk wat te verhogen, zonder resultaat. Van den Berg wist niet wat er aan de hand was met deze vrouw, maar het uitblijven van versnelling van de hartslag deed hem vermoeiden dat het sympatisch zenuwstelsel betrokken was, het deel van het zenuwstelsel dat lichamelijke activiteit mogelijk maakt.

Hij liet de urine van de vrouw onderzoeken op stofjes die vrijkomen uit het sympatisch zenuwstelsel. De uitslag van het onderzoek liet zo lang op zich wachten dat Van den Berg navraag in het lab deed. Verwarring alom, want: er was niets van de stofjes gevonden.

De opmerkelijke uitslag wees Van den Berg in de richting van een diagnose. “De stoffen die we zochten hebben de functie om de bloeddruk op peil te houden. Als de stofjes niet in het lichaam zijn, worden ze blijkbaar niet aangemaakt. Naar de oorzaak daarvan moesten we op zoek.”

Een erfelijke ziekte?

De zus van de vrouw kampte met dezelfde klachten: extreem lage bloeddruk zonder dat het hart er sneller van gaat kloppen. “Dat wees ons in de richting van een erfelijke ziekte”, zegt Van den Berg. Hij riep de hulp in van hoogleraar klinische chemie Ido Kema, met wie hij in de wetenschappelijke literatuur op zoek ging naar aanknopingspunten. “We vonden iets dat leek op wat de vrouw had”, zegt Kema, “maar wat niet precies overeen kwam. Maar toen we onze patiënt hierop testten, konden we niets afwijkends vinden.”

Er volgden meer tests en er werden meer collega’s geconsulteerd, maar wat er met de patiënt aan de hand was, werd niet duidelijk. Ook niet toen ze, inmiddels drie jaar verder, een klinisch geneticus vroegen om in het genoom te zoeken naar een genafwijking.

Een aantal jaren verstreken, waarin de patiënte medicatie kreeg die haar hielp, maar waarin nog altijd niet duidelijk was wat haar precies mankeerde. Tot in 2013 Van den Berg een e-mail kreeg van de geneticus: we hebben het gen gevonden!

Een enorme sensatie

Dankzij nieuwe genetische technieken was het defecte gen gevonden dat de klachten veroorzaakte: CYB561. Een gen dat nooit aan een ziekte is gekoppeld. “Het was voor de patiënt heel fijn om te weten wat haar klachten veroorzaakte. En voor ons was het een enorme sensatie dat dit gen gevonden was”, zegt Van den Berg. Maar voor een wetenschappelijke publicatie was het te vroeg, vonden ze: “Daarvoor hadden we een tweede familie nodig met deze symptomen en een foutje in hetzelfde gen.”
 
In Nederland was er, voor zover bekend, geen andere patiënten met deze specifieke aandoening. Er werd contact gelegd met artsen in Amerika, met het verzoek: help ons. Een collega van de Vanderbilt University in Nashville, Tennessee reageerde: ik ken een familie die aan de omschrijving voldoet. De familie wilde meewerken en stelde DNA beschikbaar.

Gendefect gevonden

Tijdens zijn vakantie, we zijn inmiddels in 2014, kreeg Van den Berg de verlossende e-mail van de afdeling Genetica: bingo. “Het was hetzelfde gen met een andere mutatie en hetzelfde gevolg, namelijk: een eiwit werkt niet zoals het zou moeten werken, met alle gevolgen van dien.”

Klinisch chemicus Kema: “In dit geval was het eiwit dat niet goed, of zelfs helemaal niet, wordt aangemaakt, een enzym dat een rol speelt bij de werking van vitamine C in het lichaam. De vitamine C  kon niet worden verwerkt en daar had het zenuwstelsel onder te leiden. En omdat het niet verwerkt kon worden, hielp extra vitamine C toedienen ook niet.”

Omgekeerde wereld

Kema en Van den Berg onderzochten, om het onderzoek af te ronden, vervolgens muizen met hetzelfde gendefect. “De omgekeerde wereld, want vaak begin je wetenschappelijk onderzoek in een proefdier en eindig je bij de mens”, zegt Van den Berg.

Met de positieve resultaten van het muizenonderzoek was het, na 15 jaar, tijd om het onderzoek op papier te zetten. De paper werd eind maart gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift Circulation Research en een nieuwe ziekte is hiermee een feit.

Niet meer 15 jaar wachten

Het syndroom van Van den Berg-Kema? “Nee, dat zal het niet worden”, zegt Kema lachend. “We moeten dit wel in het juiste perspectief zien: ons onderzoek vergroot de kennis over een specifiek deel van de synthese van neurotransmitters, maar heeft beperkte invloed op  de dagelijkse praktijk. Maar deze publicatie is wel een positief resultaat van een bijzondere samenwerking van veel verschillende disciplines.”

Van den Berg: “En de publicatie betekent ook dat we nu in staat zijn om de zeldzame gevallen van een verlaagde bloeddruk beter kunnen herkennen en dat we patiënten met deze symptomen sneller een diagnose kunnen geven. Daar hoeven we niet 15 jaar meer op te wachten.”

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.