​“Behoed zorgverleners voor morele stress”

, door Marte van Santen
foto: Corné Sparidaens

Nu de acute zorg voor coronapatiënten goed is geregeld, dringen zich nieuwe, ethische vragen op. Wie krijgt er voorrang als er toch een tekort aan IC-bedden ontstaat? En valt patiënten die ongezond leven zelf iets te verwijten? Hoogleraar zorgethiek Marian Verkerk roept op het gesprek over deze morele dilemma's aan te gaan. Voor KennisInZicht geeft ze alvast een voorzet voor de discussie.

“Dokters, verpleegkundigen, verzorgenden: ze zijn opgeleid om hun patiënt de best mogelijke hulp te bieden. Oftewel: die zorg, waar hij of zij het meeste baat bij heeft. Professionals kijken daarbij puur naar het individuele, medische belang. Dus niet waar iemand vandaan komt of hoe oud die is, bijvoorbeeld. Het enige wat telt is of de patiënt beter wordt van een behandeling of ingreep.

“Die klinische moraal, zoals ik het noem, zit in de botten van zorgverleners. In hun DNA. Maar door de schaarste als gevolg van de coronacrisis komt hun morele kompas steeds meer onder druk te staan. Want wie help je als er een tekort dreigt aan bedden, hulpmiddelen of mankracht? Welke niet-medische criteria laat je dan meewegen? Die vragen spelen bij de hulp aan coronapatiënten, maar óók aan mensen met andere aandoeningen, waar door de extra druk op de zorg mogelijk minder tijd en ruimte voor is.

“In steeds meer sectoren — gehandicaptenzorg, jeugdzorg, ouderenzorg, geestelijke gezondheidszorg — komen zorgverleners zo al voor onmogelijke keuzes te staan. Door het groepsbelang boven het individuele belang te stellen, raken ze in de knel. Niet alleen praktisch en emotioneel, ook moreel.

“Morele stress ontstaat als je iets moet doen dat tegen je diepgewortelde overtuigingen ingaat. De impact daarvan is groot: het tast je identiteit aan en brengt je in gewetensnood. Zoiets houdt je niet lang vol. Mijns inziens mogen we het dus niet van zorgverleners verlangen om dit soort beslissingen te nemen.

“Gelukkig werken steeds meer instellingen aan nieuwe triageprotocollen. Die gaan over hoe professionals bij schaarste moeten handelen. Laten ze dan bijvoorbeeld toch leeftijd meewegen? Of is het een kwestie van wie eerst komt, wie eerst maalt? Door daar vóóraf regels over op te stellen, voorkom je dat medewerkers die beslissingen op het moment suprême zelf moeten nemen.

“Toch is dit wat mij betreft nog niet genoeg. Die protocollen worden namelijk óók door zorgprofessionals geschreven. Ik vind het onmenselijk om hen hiermee op te zadelen. Het zou dus beter zijn om de besluitvorming hierover bij de politiek te leggen. Niet straks, maar nu.

“Eind maart vertelde Peter van der Voort, hoofd intensive care van het UMCG, in het televisieprogramma Jinek dat 90 procent van de coronapatiënten op zijn afdeling overgewicht had. Voorzichtig probeerde hij een verklaring te geven voor de mogelijke relatie tussen zwaarlijvigheid en corona.

“Vervolgens barstte de maatschappelijke discussie los. Volkskrantcolumnist Bert Wagendorp schreef bijvoorbeeld dat iedereen wat hem betreft over zijn eigen lichaam gaat, 'tot een van mijn geliefden dringend een ic-bed nodig heeft en die allemaal bezet zijn door zwaarlijvige coronapatiënten'. Dan zou dat zeker ten koste gaan van zijn liberale opvattingen en solidariteit, aldus Wagendorp.

“Zijn uitspraak stuitte me tegen de borst. Het laatste wat we nu moeten doen, is met het vingertje  gaan wijzen. Begrijp me goed, ik vind eigen verantwoordelijkheid in de zorg een groot goed. Maar met dit soort uitspraken versimpel je de werkelijkheid. Niemand is voor z'n lol te dik. Sociaal-economische omstandigheden, aanleg, stress, hormonen, slaaptekort en medicijnen kunnen allemaal meespelen bij het ontstaan van overgewicht.

“Het is dus te makkelijk om zoiets als 'eigen schuld' af te doen. Bovendien: waar houdt het op? Stel dat Bert Wagendorp, die erg van fietsen houdt, een rotsmak maakt op een Franse berg. Zeggen we dan ook: moet je maar niet zo'n gevaarlijke sport willen beoefenen?

“Met dit soort verwijten komen we kortom niet verder. Integendeel. Laten we in plaats daarvan liever vooruitkijken. En nadenken over hoe we allemaal op onze eigen manier verantwoordelijkheid kunnen nemen om ook op de lange termijn verdere verspreiding van het virus — of nieuwe epidemieën — te voorkomen.

“Hoe moeten we ons als verantwoordelijke burgers in deze nieuwe werkelijkheid gaan gedragen? Lange tijd 1,5 meter afstand houden? Minder reizen wellicht? Daar moeten we het debat over aangaan. Wees je in ieder geval bewust van wat je doet, en wat dat gedrag voor anderen betekent. We zijn immers geen optelsom van losse individuen, maar allemaal onderdeel van dezelfde, wereldwijde gemeenschap.”

Marian Verkerk
Bij haar benoeming in 1995 was filosoof Marian Verkerk (1957) de eerste hoogleraar Zorgethiek in Nederland. Sinds 2017 is ze daarnaast projectleider Patiëntenparticipatie in het UMCG. Haar aandacht gaat vooral uit naar praktijkgebonden ethiek, oftewel: ethiek van onderop en van binnenuit. Wat mensen zelf belangrijk en van betekenis vinden, vormt het uitgangspunt voor haar analyses en reflecties.

Maatregelen UMCG
Meer weten over hoe het UMCG omgaat met het coronavirus? Op deze pagina vind je alle informatie.

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.