DNA tumor bepaalt of kankermedicijn werkt

, door Theone Joostensz
foto: Shutterstock

​Welke patiënten hebben mogelijk baat bij een nieuw kankermedicijn dat de celdeling bij tumoren versto​​​ort, en bij wie slaat het geneesmiddel waarschijnlijk niet aan? Marcel van Vugt, adj​unct-hoogleraar bij de UMCG-afdeling Medische Oncologie, onderzocht de effecten van een nieuwe eiwitremmer op kanker. Hij dook hiervoor in het DNA van miljoenen tumorcellen.

WEE1 is een eiwit dat in al onze lichaamscellen voorkomt. Het zorgt ervoor dat cellen zich op een gecontroleerde manier kunnen delen. “Voor tumorcellen is dit eiwit essentieel”, zegt Van Vugt. “Tumorcellen hebben namelijk de eigenschap dat ze zich ongeremd delen. Om te voorkomen dat het een ongeordende chaos wordt, zijn ze erg afhankelijk van eiwitten die daar een beetje controle in aanbrengen, zoals WEE1. Gezonde lichaamscellen gebruiken dit eiwit ook om zich te kunnen delen, maar die hebben het veel minder hard nodig dan kankercellen. In gezonde cellen is de celdeling namelijk goed gereguleerd.”

​​​DNA van de tumor

Het feit dat het Wee1-eiwit betrokken is bij celdeling, is al ruim twintig jaar bekend. Toch werd pas in 2009 het eerste medicijn ontwikkeld dat het Wee1-eiwit effectief kan afremmen en doeltreffend werkt tegen woekerende tumorcellen. Dit geneesmiddel wordt momenteel getest in kankerpatiënten in meerdere ziekenhuizen in verschillende landen. Het doel van deze zogenaamde klinische trials is om te onderzoeken of het medicijn veilig en effectief is. 

“En, heel belangrijk, om te kijken bij wélke patiënten het middel effectief kan zijn”, zegt Van Vugt. “Of iemand er baat bij heeft, hangt namelijk af van het DNA van de tumor. Aan de hand van zijn genetische opmaak kun je voorspellen of een tumor wel of niet reageert op het medicijn.”

​Gevoeligheid en resistentie

Om dit nader te onderzoeken, voerde Van Vugt samen met Anne Margriet Heijink die op dit onderzoek promoveert, een grootschalig experiment uit waarbij ze tweehonderd miljoen tumorcellen gebruikten. In elke cel schakelden ze willekeurig één gen uit. Alle genen – het menselijk lichaam kent er zo’n twintigduizend – werden op deze manier een aantal keren gedeactiveerd. Vervolgens werden de tumorcellen twee weken lang blootgesteld aan de WEE1-remmers om te kijken of en hoe ze hierop reageerden.  

Van Vugt: “Als een kankercel doodgaat aan WEE1-remmers, dan betekent dit dat het gen dat uitgeschakeld is, ervoor zorgt dat de tumor gevoelig wordt voor het medicijn. Als een kankercel daarentegen het medicijn goed overleeft, dan betekent dit dat het geïnactiveerde gen ervoor zorgt dat de tumor resistent wordt voor het geneesmiddel. Op deze manier kunnen we de gevoeligheid en de resistentie van kankercellen bepalen.” De onderzoekers identificeerden op deze manier een groep genen die in sterke mate bepalen of tumorcellen gevoelig zijn voor Wee1-remming. Deze genen hebben allemaal een vergelijkbare functie: ze reguleren de verdubbeling van het DNA tijdens de celdeling. 

​​Juiste middel bij juiste patiënt

“Met dit onderzoek bewerkstelligen we dat het juiste geneesmiddel bij de juiste patiënt komt”, aldus Van Vugt. “Wat je met deze kennis kunt doen, is dat je eerst de DNA-opmaak van de tumor bekijkt voordat je besluit of de patiënt baat heeft bij het geneesmiddel. Je wilt immers geen patiënten behandelen met WEE1-remmers als blijkt dat de tumorcellen resistent zijn tegen dit medicijn. Je kunt dan beter een ander geneesmiddel overwegen, dan voorkom je in ieder geval alle mogelijke bijwerkingen. Deze techniek is trouwens ook toepasbaar op andere nieuwe geneesmiddelen tegen kanker. Ik ben heel benieuwd of het ook voor andere medicijnen zulke data oplevert.” 

Dat de WEE1-remmers ook effect kunnen hebben op de celdeling van gezonde cellen is volgens Van Vugt niet per se alarmerend. “Als je WEE1-remmers toedient, dan komen ze vanzelfsprekend in het hele lichaam terecht. Cellen die aan het delen zijn, zouden daar mogelijk last van kunnen hebben. Ze stoppen misschien even met delen of er gaan wat gezonde cellen dood. Uit vorig onderzoek weten we echter dat gewone cellen verrassend weinig last hebben van dit geneesmiddel. Ze kunnen best wel even zonder WEE1.”

Marcel van Vugt en Anne Margriet Heijink werkten voor hun onderzoek samen met onder meer het Nederlands Kanker Instituut en de Universiteit van Singapore. Een artikel over de resultaten verscheen 23 november op de website van Proceedings of the National Academy of Sciences. ​

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.