De sleutel naar meer gezonde jaren

, door Theone Joostensz
foto: Henk Veenstra

Hersenen beïnvloeden met elektroden: mensen met de ziekte van Parkinson hebben er baat bij. In de toekomst geldt dat misschien ook voor mensen met dementie, hoge bloeddruk of diabetes. “Diepe breinstimulatie is het antwoord op veel ouderdomgerelateerde aandoeningen”, zegt neurochirurg Marc van Dijk van het UMCG. Op dinsdag 15 mei houdt de hoogleraar neurochirurgie van het verouderde brein zijn oratie.
 
Marc van Dijk is een rationeel mens. Iemand die zijn keuzes weloverwogen maakt. Maar als het gaat om zijn loopbaan, dan lijkt zijn intuïtie doorslaggevend. “Toen ik acht jaar was, wilde ik al neurochirurg worden”, vertelt hij. “Geen idee wat het was, maar ik vond het zo'n mooi woord. En het had te maken met hersenen. Dat fascineerde mij.”

Die vroege overtuiging zou zijn verdere koers bepalen. Als typische alfa met een klassieketalenknobbel (“Ik las een Latijns boek met hetzelfde gemak als een Engelstalige roman”) koos Van Dijk voor een bètapakket. Hij was weliswaar minder goed in exacte vakken, maar die had hij nou eenmaal nodig voor zijn studie geneeskunde.

Opereren van binnenuit

Tijdens zijn opleiding tot neurochirurg kwam Van Dijk in aanraking met de neurovasculaire chirurgie, het opereren van bloedvaten in het zenuwstelsel. “In die tijd, halverwege de jaren negentig van de vorige eeuw, kwamen de endovasculaire technieken op”, vertelt hij. “Daarbij maak je de patiënt niet open, maar opereer je van binnenuit via een ader of slagader die je aanprikt. Endovasculaire technieken waren toen nog niet gangbaar voor het hoofd, dus ik stond aan de voet van de ontwikkeling ervan.”

“Met neuromodulatie kun je bij wijze van spreken elk probleem oplossen”

In 2001 rondde hij zijn studie af en ging hij voor een jaar naar Canada voor een fellowship, een aanvullende opleiding. “Ik koos daar bewust voor omdat het goed voelde”, zegt Van Dijk. “Dat probeer ik ook altijd aan mijn studenten mee te geven: kies vooral wat je léuk vindt.”

Weer terug in Nederland werd hij chef de clinique bij het Leids Universitair Medisch Centrum. Na vijf jaar kwam het verzoek uit het hoge noorden of hij bij het UMCG wilde komen werken. Hij zei ja: opnieuw een gevoelskeuze. “Onder het motto: we zijn in Canada geweest, dus waarom niet naar Groningen”, zegt Van Dijk lachend. 

Op de millimeter nauwkeurig

In het UMCG kwam de neuromodulatie op zijn pad via Michiel Staal die deze discipline heeft opgezet binnen het Groninger academisch ziekenhuis. Van Dijk: “Bij neuromodulatie probeer je de processen in de hersenen bewust te sturen door middel van elektriciteit of chemische stoffen. Een heel bekend voorbeeld van neuromodulatie is diepe breinstimulatie, DBS. Daarbij breng je diep in de hersenen, op de millimeter nauwkeurig, twee elektroden aan in of bij het getroffen gebied. Die geven elektrische signalen af die de symptomen van een aandoening onderdrukken. Deze methode is heel gangbaar bij de ziekte van Parkinson.” DBS helpt ook bij andere bewegingsstoornissen zoals essentiële tremor - het trillen en beven van lichaamsdelen - en dystonie, ofwel verkramping.

Gilles de la Tourette

In de psychiatrie wordt DBS gebruikt bij obsessief-compulsieve aandoeningen; dwangmatig gedrag. Van Dijk: “Denk aan mensen die zes keer achter elkaar de deur dichtdoen of die lijden aan smetvrees. Die mensen kunnen we helpen. Momenteel onderzoeken we hoe we ook andere psychische aandoeningen kunnen behandelen. Zoals depressies, psychosen, het syndroom van Gilles de la Tourette en gokverslaving.”

Een ander onderzoeksgebied is de behandeling van obesitas, een van de grootste bedreigingen van de volksgezondheid in de toekomst. “Een aantal mensen kan geholpen worden met bariatrische chirurgie zoals een maagverkleining. Maar er is een categorie bij wie dat niet helpt. Bij deze mensen zou je via DBS het 'zin in eten-centrum' in het brein kunnen blokkeren. Bij ratten werkt het in ieder geval, maar het zal nog even duren voordat de methode op mensen uitgeprobeerd wordt.” 

Autonome zenuwstelsel beïnvloeden

“Met neuromodulatie kun je bij wijze van spreken elk probleem oplossen”, beweert Van Dijk. “Heel veel zaken worden immers aangestuurd door de hersenen. Zoals het autonome zenuwstelsel dat onder meer verantwoordelijk is voor je ademhaling, bloeddruk en spijsvertering. Dat wordt gecontroleerd en gereguleerd door de hersenstam.

“Een van onze toekomstprojecten waar we nu al mee bezig zijn, is het beïnvloeden van dit autonome zenuwstelsel via de hersenstam. Ook van tinnitus (oorsuizen) is bekend dat het vanuit de hersenstam komt. We zijn bezig met een onderzoek dat uitgaat van de theorie dat iedereen tinnitus heeft. Je hoort het alleen niet, want als het goed is, wordt de ruis onderdrukt door normaal geluid. Dat zou verklaren waarom mensen die doof worden, ook tinnitus krijgen. Als je nou een apparaatje bij de hersenstam kunt plaatsen dat elektrische signalen afgeeft die op geluid lijken, dan onderdruk je daarmee de tinnitus. We zijn nog bezig met dit onderzoek, maar we hebben goede hoop dat het werkt.”

Een gezond brein

“Naarmate je ouder wordt, worden ook je hersenen ouder en je vaten kwetsbaarder”, zegt Van Dijk. “Dat kan leiden tot bepaalde neurovasculaire aandoeningen. Een groot deel van de neuromodulatie grijpt in op processen die te maken hebben met het ouder wordende brein. Zo doen we bijvoorbeeld onderzoek naar de behandeling van vasculaire dementie. Deze vorm van dementie wordt veroorzaakt door een storing in de bloedvoorziening in de hersenen. We hebben nog niet het ei van Columbus ontdekt, maar zien wel aanwijzingen dat bepaalde delen in de hersenen nauw gerelateerd zijn aan dementie.”

Volgens Van Dijk is neuromodulatie de toekomst van de neurochirurgie. “Ik ben ervan overtuigd dat het beïnvloeden van het brein de sleutel is naar meer gezonde jaren”, zegt hij. “We willen allemaal ouder worden, maar wel gezónd ouder. En een gezond brein is daarvoor essentieel.”

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.