Diep in de kankerstamcel worden nieuwe inzichten opgedoken

, door Marjolein te Winkel
foto: Shutterstock
Hij zoekt naar methodes om de behandeling van leukemiepatiënten te verbeteren. Niet met het testen of verbeteren van bestaande medicijnen, maar met fundamenteel onderzoek naar stamcellen. Dat levert nieuwe inzichten op, waarover zijn laboratorium onlangs in het wetenschappelijke tijdschrift Cell Reports publiceerde. KennisInZicht duikt diep in de cel met UMCG-hoogleraar Experimentele Hematologie Jan Jacob Schuringa.

Meteen benadrukt hij dat zijn onderzoek in eerste instantie is gericht op het verkrijgen van fundamentele inzichten – en (nog) niet meteen op praktische toepassingen. Schuringa houdt zich bezig met de verschillende vormen van kanker die in het bloed kunnen voorkomen, bekend onder de verzamelnaam leukemie.

Hij zoekt naar methodes om leukemiepatiënten op een andere manier dan met de gebruikelijke chemotherapie te behandelen. Want: "Helaas is leukemie moeilijk te genezen. In eerste instantie lijkt chemotherapie vaak goed aan te slaan, maar we zien dat de ziekte toch vaak weer terugkomt."

​Honderdduizend nieuwe cellen per seconde

Om uit te leggen hoe dat komt, vertelt Schuringa eerst over de aanmaak van gezonde bloedcellen. "Ons bloed bestaat uit miljarden cellen. Die komen allemaal voort uit bloedstamcellen in het beenmerg. Zo'n bloedstamcel deelt zich en geeft twee cellen. De een is een identieke kopie van zichzelf: een nieuwe bloedstamcel. De ander is een dochtercel die, in meerdere stappen, verder deelt. Uiteindelijk ontstaan daaruit drie verschillende types bloedcellen: rode bloedcellen, bloedplaatjes en immuuncellen."
"Chemotherapie pakt wel de sneldelende kankercellen, maar niet de langzaamdelende stamcellen. Daardoor kan de ziekte weer oplaaien."​
De dochtercellen delen snel – en dat is ook nodig om continue voldoende nieuwe bloedcellen te kunnen aanmaken, tot wel een paar honderdduizend per seconde. Maar van de bloedstamcellen hebben we veel minder: "Volwassenen hebben zo'n 10.000 tot 15.000 stamcellen, die maar ongeveer eens per maand delen", zegt Schuringa.

Dat is opmerkelijk: "Deze stamcellen zijn essentieel, want daar begint onze bloedvorming. Maar het zijn niet de stamcellen, maar de zogenaamde dochtercellen die er voor zorgen dat elke dag voldoende nieuwe bloedcellen worden aangemaakt." Ook bij leukemie kun je dit onderscheid maken. "Een tumor bestaat voor het grootste deel uit sneldelende cellen, die worden aangemaakt door langzaamdelende stamcellen", zegt Schuringa.


"Chemotherapie pakt wel de sneldelende kankercellen aan. Dat verklaart dat veel patiënten in eerste instantie goed reageren op chemotherapie. Maar de langzaamdelende stamcellen worden vaak niet bereikt door de chemo. En als de stamcellen niet worden gedood, kan de ziekte weer oplaaien." ​​​

​Eiwitcomplex in de kankerstamcel uitschakelen​

Is er een manier om deze kankerstamcellen wél aan te pakken? "Wat bepaalt nou wanneer een stamcel deelt? Hoe gaat zo'n cel dan te werk? Hoe zit het met de energiehuishouding van die cel, en is dat misschien een plek waarop we de kankerstamcel wel kunnen pakken? Naar antwoorden op die vragen zijn mijn onderzoekers en ik op zoek gegaan."

Schuringa en zijn onderzoekers ontdekten een eiwitcomplex in de kankerstamcel dat een grote rol speelt bij energiehuishouding in de cel. Door deze functie in de stamcel uit te schakelen, kan hij niet meer delen. Zo kan leukemie bij de bron worden gestopt. 

Fundamenteel nieuw inzicht​​

Het is Schuringa en zijn onderzoekers gelukt om in gekweekte cellen in het laboratorium en in muizenmodellen het delen van leukemische stamcellen tegen te houden. Schuringa: "Deze wetenschap levert een fundamenteel nieuw inzicht op, dat mogelijkheden biedt om de behandeling van leukemiepatiënten te verbeteren." Inderdaad, een inzicht. En nog geen nieuw medicijn of een therapie waarvan patiënten nu al gebruik kunnen maken. 

Voor daar zelfs maar over nagedacht kan worden is meer onderzoek nodig. Want ook gezonde bloedstamcellen kunnen door deze methode uitgeschakeld worden – en dat is onwenselijk. Want er moet gezond bloed aangemaakt blijven worden. 

Schuringa en zijn onde​​​rzoekers speuren momenteel naar een manier om dat te voorkomen, zodat de methode alleen de zieke stamcellen aanpakt. "Pas als dat gelukt is, komt een eventuele toepassing in de kliniek in beeld", besluit Schuringa.  ​

Postdoc Vincent van den Boom en promovendus Henny Maat werken allebei in de onderzoeksgroep van Schuringa en zijn de drijvende krachten geweest achter dit onderzoek. Zij zijn gedeelde eerste auteur op de publicatie in Cell Reports. Benieuwd naar de publicatie? Lees hier verder​.​ 

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.