Voorzichtig optimisme over nieuwe behandelingen longkanker

, door Angela Rijnen
foto: Shutterstock

De kennis over de 20.000 menselijke genen helpt bij de ontwikkeling van een nieuw arsenaal aan gerichte kankertherapieën. Soms leiden die tot spectaculaire resultaten bij de behandeling van longkanker. Maar het merendeel van de patiënten is daar nog niet mee geholpen. De zoektocht naar meer mogelijkheden gaat door.

Hoogleraar Longziekten Harry Groen en longarts-oncoloog Jeroen Hiltermann zijn op dreef. Ze vertellen tijdens Medische Publieksacademie hoe ze steeds beter in staat zijn bepaalde uitgezaaide longkankers voor langere tijd aan te pakken.

“Het gaat om twee nieuwe behandelsoorten”, licht Groen toe. “Immuuntherapie en doelgerichte behandeling, ofwel targeted therapy. De opkomst daarvan de laatste twee jaar hangt sterk samen met technologische ontwikkelingen in laboratoria. We weten inmiddels niet alleen hoe cellen genetisch in elkaar zitten, maar ook door welke afwijkingen een tumorcel zo hard groeit. Voor zulke afwijkingen worden specifieke medicijnen ontwikkeld.”

Pilletje

Groen doet zelf studies naar de effecten van targeted therapy. Dat is de naam voor medicijnen die specifieke moleculen blokkeren. Kankercellen hebben deze moleculen nodig voor hun groei en overleving.

“Bij een bepaalde vorm van longkanker, het adenocarcinoom, is er soms een genetische verandering, de zogenoemde EGFR-mutatie, die de cel laat blijven delen. Als het pilletje het daarvoor verantwoordelijke molecuul uitschakelt, kan de tumor slinken en wel 18 tot 20 maanden wegblijven. Ontstaat er opnieuw een tumor, dan onderzoeken we daarvan weer het DNA en gaan we op zoek naar een nieuw pilletje.” Er zijn nóg enkele genafwijkingen waarvoor zo’n specifieke medicatie bestaat.

Geen wondermiddelen

Groen beseft dat de ‘pilletjes’ geen wondermiddelen zijn. Zo werkt targeted therapy bij mensen met adenocarcinoom alleen op de EGFR-mutatie: die heeft slechts zo’n tien procent van deze patiënten. En zware rokers, bijvoorbeeld, hebben tot duizenden mutaties in de genen van hun tumor. Voor hen is geen goed werkende target therapy.

Wel kunnen juist zij baat hebben bij immuuntherapie. Die stimuleert de eigen afweer tegen de kanker. Jeroen Hiltermann heeft onlangs weer drie onderzoeksprojecten geschreven om de werking daarvan te bestuderen.

Wapperende vlaggetjes

Hij zegt: “Bij 1 op 5 patiënten behalen we met immuuntherapie spectaculaire resultaten. In zoverre dat zij er zonder deze behandeling na 1 jaar niet meer zouden zijn. Met de behandeling  leven ze gemiddeld drie jaar zonder dat de ziekte actief is.”

De behandeling bestaat uit infusen met nagebouwde eiwitten die aan de tumorcellen hechten. Doordat ze dat doen, deblokkeren ze ‘een rem’ die de afweer verhindert de tumor als vreemd weefsel te herkennen, en daarna aan te vallen en op te ruimen. “We hebben het idee dat als de tumor heel veel mutaties kent, zoals bij zware rokers, er eerder een afweerreactie ontstaat.”

Reacties tegen eigen weefsel

Hiltermann is opgetogen en bezorgd tegelijk. “Als immuuntherapie niet helpt – dat is bij 80 procent van de patiënten die ervoor in aanmerking komen - is het de slechtste behandeling die we hebben. Er zijn namelijk organen die hetzelfde eiwit soms gebruiken om weefsel juist als eigen te herkennen. Er kunnen reacties ontstaan tegen het eigen weefsel, met gevolgen als ernstige diarree, jeuk en auto-immuunziekten. We wijzen mensen daar nu op, dat ze direct ons moeten bellen als er zoiets gebeurt.”

Meer knoppen

Jeroen Hiltermann probeert methodes te vinden waarmee je kunt voorspellen wie wel en wie niet gaat reageren. En hij wil een manier vinden om meer longkankerpatiënten van immuuntherapie te laten profiteren. De oncoloog legt uit dat het immuunsysteem bestaat uit een cyclus van processen. “Nu gebruiken we alleen nog de herkenning van veranderde eiwitten in de tumor. Zodra we meer schakels kunnen benutten, kunnen we aan meer knoppen van de afweer draaien en gaan hopelijk meer patiënten gunstig reageren.”

Hij zoekt tevens naar stoffen die je kunt toedienen en terugvinden in het bloed als de ziekte weer actief is. “Nu controleren we met scans, maar de ziekteactiviteit is al lang veel eerder actief dan dat daarop iets zichtbaar is.” Zulke nieuwe diagnostiek laat de ziekte, zo is de gedachte, beter monitoren.

Enig licht

Hoewel er nu een versnelling in de medische ontwikkelingen lijkt te zijn, is nog altijd geen sprake van echte doorbraken. Harry Groen en Jeroen Hiltermann weten dat. Toch blijven ze optimistisch. Hun droom is dat medicijnen eindelijk, zoals al jaren wordt voorspeld, ook van longkanker een chronische ziekte kunnen maken, waarmee nog jaren na de diagnose redelijk te leven is. “‘Geen Hosannaverhalen dus”, zegt Hiltermann. “Maar ik zie enig licht.”

Dit medicijn past bij jou
De behandeling van longkanker wordt, net als die van andere soorten kanker, steeds meer hoogwaardig maatwerk. In de diagnose spelen DNA-analyses vaker een belangrijker rol. In Nederland werken een aantal tumor boards, waarvan die in Groningen zeer actief is.
Deze tumor board, bestaande uit onder meer medisch specialisten, genetici, moleculair biologen en pathologen, komt wekelijks bijeen. Het gezelschap beoordeelt tumortests van patiënten uit Groningse, Friese, Drentse, Achterhoekse en Twentse ziekenhuizen.
Data-analisten die met speciale softwareprogramma’s snel normaal DNA, eigen normaal DNA en tumor DNA kunnen vergelijken, spelen daarbij een belangrijke rol.
“Uit een bibliotheek van foute genen, proberen we dan de boefjes te halen”, zegt Harry Groen. “En met een ander programma kunnen we zoeken naar de chemische stof die een door de mutatie geproduceerd fout eiwit kan uitschakelen. Dan kunnen we de patiënt hopelijk vertellen: dit medicijn past specifiek bij jou.”

De Medische Publieksacademie is een samenwerkingsverband tussen UMCG en Dagblad van het Noorden om wetenschappelijke medische kennis voor een breed publiek toegankelijk te maken. Alle lezingen voor dit voorjaar, ook die van Groen en Hiltermann, zijn volgeboekt. De lezingen worden opgenomen en kunnen worden teruggekeken op het YouTube-kanaal van het UMCG.

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.