Een leerstoel ter ere van vriend en collega Lodewijk Sandkuijl

, door Marjolein te Winkel
foto: Ivar Pel

Vandaag aanvaardt Cisca Wijmenga (1964), hoogleraar humane genetica in het UMCG, de Lodewijk Sandkuijl Leerstoel. Een eer die haar als ‘onderzoeker van grote verdienste’ toekomt, zo zegt het college van bestuur van de RUG die haar de leerstoel heeft toegekend. Met de leerstoel eert Wijmenga op haar beurt haar overleden vriend en collega Lodewijk Sandkuijl, een van de grondleggers van haar vakgebied.

Af en toe flitst de gedachte even door haar hoofd: Wat zou Lodewijk hebben genoten van wat we nu allemaal kunnen. Lodewijk Sandkuijl, een pionier in de genetica, overleed in 2002. In de jaren die zijn verstreken sinds zijn dood heeft het vakgebied waar hij mede de basis voor legde een enorme vlucht genomen.

Genetica in de kinderschoenen

Sandkuijl was self made: hij volgde een studie geneeskunde maar werd nooit arts; in plaats daarvan  verdiepte hij zich in de statistiek en werd hij statistisch geneticus in de tijd dat het vak in de kinderschoenen stond. Sandkuijl schreef mee aan een baanbrekende publicatie in het wetenschappelijke tijdschrift the Lancet in 1985, over het eerste diagnostische onderzoek ooit naar erfelijke afwijkingen bij een nog ongeboren kind.

Rond diezelfde tijd volgde de student biologie Cisca Wijmenga een college over genetica. Ze werd er direct door gegrepen. "Dat was zó waanzinnig interessant. Ik weet nog precies hoe erg ik geraakt was door dit concept." Ze begon  na haar studie aan een promotieonderzoek in Leiden naar de genetische oorzaken van de zeldzame spierziekte FSHD (facioscapulohumerale dystrofie). Zo leerde ze Lodewijk Sandkuijl kennen.

Zolderkamer in Delft

Sandkuijl, wars van academische conventies, had zelf nooit een promotieonderzoek gedaan. Hij was niet verbonden aan een universiteit, maar werkte voor en samen met onderzoekers van diverse universiteiten over de hele wereld. Als hij niet voor zijn werk op reis was, werkte hij op de zolder van zijn huis in Delft, waar hij Wijmenga hielp met de statistische analyse van haar onderzoekswerk. 

“Hij heeft mij enorm geholpen met het verkennen van nieuwe wegen”, vertelt ze. “Hij was mijn mentor, wat hij me heeft geleerd pas ik nog altijd toe in mijn eigen onderzoek en hoop ik op mijn beurt over te brengen op mijn eigen promovendi.”

Een van de dingen die hij haar leerde: bepaal vooraf hoe je je analyse gaat uitvoeren. Leg het vast en pas het toe wanneer je aan je analyse begint. “Je voert die uit op de manier die je vooraf hebt besloten, en gaat dat dus niet op basis van je resultaten de analyse bepalen. Zo loop je nooit het risico dat je data manipuleert om de uitkomsten gunstig uit te laten vallen.”

Genetica van chronische ziekten

Wijmenga promoveerde cum laude op haar onderzoek. Ze vertrok naar Amerika om daar te gaan werken op het lab van Francis Collins, eveneens een van de grondleggers van de genetica en destijds hoofd van het human genome project, dat tot doel had het volledige DNA van de mens te analyseren.  

Het was het grootste genetisch onderzoeksproject van zijn tijd. Wijmenga deed onderzoek in de groep waarin ook naar de genen werd gezocht die betrokken zijn bij diabetes type 2. "Ik weet nog goed dat ik dacht: wauw, als je dat toch eens helemaal in kaart kunt brengen. Dát wilde ik doen. Het werd langzaam duidelijk dat chronische ziekten - obesitas, reuma, diabetes – genetische ziekten zijn. Maar hoe die complexe genetische aanleg in elkaar zit, dat wist niemand nog."

Terug in Nederland zette ze haar eigen onderzoeksgroep op en richtte ze zich onder meer op coeliakie - glutenintolerantie. Ze bleef met Sandkuijl samenwerken tot hij in 2002 onverwachts overleed, nog geen 50 jaar oud.

Trots op de leerstoel

De genetica heeft zich verder ontwikkeld, door pioniers die het stokje van Sandkuijl hebben overgenomen. Zoals Cisca Wijmenga. Ze ontrafelde een groot deel van de genetische achtergrond van coeliakie, doet onderzoek naar de rol van darmbacteriën en werkt aan een groot onderzoek met piepkleine orgaantjes op een chip.

Anders dan Sandkuijl volgde Wijmenga wel het academische pad, dat haar op haar 40ste naar hoogleraarschap leidde. Meer dan eens werd zij om haar werk gelauwerd – met een Spinozapremie, een KNAW-lidmaatschap, lidmaatschap van de Fryske Akademie, en nu, met deze eervolle leerstoel, waarvan ze zelf de naam mocht kiezen. Lang hoefde ze daar niet na te denken. “Ik ben erg trots op deze leerstoel.”

Ze wil vandaag bij de aanvaarding van de leerstoel een historisch kader schetsen van de genetica, en stilstaan bij de rol die Lodewijk Sandkuijl daarin heeft vervuld. “Hij heeft de basis gelegd. Hij heeft de genetica in Nederland op de kaart gezet. Hij heeft nooit de traditionele route bewandeld, hij was wars van aantallen papers en citaties waar nu de focus zo op ligt. Door zijn eigen weg te gaan, heeft hij heel veel bereikt. Daar weet de nieuwe generatie niets van, dus het is goed om ze dat te blijven vertellen.”

De vernoemde leerstoel noemt ze ‘een prachtige manier om iemand die zo belangrijk is geweest te eren’. “Belangrijk voor mij, maar vooral belangrijk voor het vakgebied. Met deze leerstoel hoop ik zijn gedachtengoed te behouden.”

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.