Eredoctor Titia de Lange: “Onderzoeker zijn is een voorrecht.”

, door Marjolein te Winkel
foto: Reyer Boxem

Ze spijbelde op de middelbare school, vond haar studie de eerste jaren vreselijk en had weinig lef en zelfvertrouwen. Toch bereikte Titia de Lange de wetenschappelijk top. Voor haar baanbrekende onderzoek naar telomeren ontvangt ze vandaag een eredoctoraat van de Rijksuniversiteit Groningen. Voorafgaand aan deze officiële ceremonie sprak De Lange met Janine Abbring over haar leven, haar werk en over wetenschap in een zaal met studenten en onderzoekers van het UMCG.

Er leiden vele wegen naar de top van de wetenschap, blijkt uit het verhaal van De Lange.

De Lange is hoogleraar aan de Rockefeller University in New York en directeur van het Anderson Center for Cancer Research, lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) en ontving tijdens haar carrière diverse prijzen en onderscheidingen.

Een goede huisvrouw

Geen van dat alles is het resultaat van een vroeg uitgestippeld route. Geboren in 1955 werd van haar, anders dan van haar drie broers, niet verwacht dat een studie de start van een carrière zou zijn. Wel dat ze zou studeren: “Ik ging naar de universiteit om daarna te trouwen en een goede huisvrouw te kunnen zijn”, vertelde De Lange.

“Hij deed heel spannend, nieuw onderzoek naar DNA. Het veranderde alles.”

Huishoudelijk werk deed De Lange overigens al vanaf haar tiende. Haar moeder werd ziek en als enige meisje in huis nam ze allerlei taken over. “Mijn vader was neurochirurg, en een man in de jaren ’60 hield zich niet bezig met het huishouden.”

De Lange was 15 toen haar moeder overleed. Of het daardoor komt weet ze niet (“Daarvoor heb je een tweede Titia nodig, een van wie de moeder niet overleed”),  maar De Lange was, naar eigen zeggen, een opstandige tiener. “Ik spijbelde, ik ging uit, deed dingen die niet mochten. Ik was totaal niet bezig met een carrière in de wetenschap.”

Studie biologie

De Lange ging in Amsterdam biologie studeren. Dat was niet haar eerste keuze, maar bij die studie – scheikunde - was er geen enkele andere vrouwelijke student te vinden en bij biologie wel. Overigens was ze niet de eerste vrouwelijke bioloog in haar familie: haar oma – de moeder van haar moeder – was dat eveneens, zij promoveerde in 1911.

Haar eerste studiejaren kwam De Lange zonder veel plezier door. Ze vond de studie ouderwets. Ze werkte als nachtsecretaresse in een filmstudio in Amsterdam en miste daardoor vaak de hoorcolleges in de ochtend. “Ik volgde alleen de verplichte practica, die waren ’s middags.”

Toen ze in het derde jaar op het punt stond om er de brui aan te geven, ontmoette ze Richard Flavell. “Hij deed heel spannend, nieuw onderzoek naar DNA. Dat was anders dan alle andere stof. Het veranderde alles.”

Het uiteinde van een chromosoom

Ze stortte zich op de moleculaire biologie, en volgde Flavell naar Londen, waar in het lab onderzoek werd gedaan naar het klonen van genen, wat in Nederland niet mocht. Daar, in Londen, hoorde De Lange iemand iets zeggen over het uiteinde van een chromosoom. Ze was meteen gefascineerd.

“Ik had daar nog nooit over nagedacht. Wat ís het uiteinde van een chromosoom, vroeg ik me af.”  Het woord telomeer was toen nog nauwelijks bekend. “Er was net een eerste publicatie verschenen over de uiteinden van een chromosoom – dit was ‘97 of ’98 – en daarin werd het woord nog niet eens gebruikt. Dat onbekende fascineerde me enorm.”

Wat is een telomeer? In dit fragment legt wetenschapsjournalist Diederik Jekel dit uit aan tafel in De Wereld Draait Door.

 


Die fascinatie leidde tot een carrière waarvan De Lange lang niet had gedacht dat die voor haar was weggelegd. Ze vertelde: “Ik verwachtte geen grote dingen van mezelf. Ik had geen lef en weinig zelfvertrouwen. Het duurde tot de jaren ‘90 tot ik dacht: misschien heb ik wel talent.”

Dat ze talent heeft, blijkt wel uit de lange lijst wetenschappelijke doorbraken (zie kader hieronder) van De Lange. Maar uiteindelijk gaat het niet om beurzen of erkenning, zei De Lange. “Het gaat erom je werk met liefde te doen.”

Volg je hart, blijf nieuwsgierig en doe onderzoek naar de dingen die je interesseren, gaf ze de studenten en onderzoekers van het UMCG mee. “Onderzoeker zijn is een voorrecht.”

Het baanbrekende werk van Titia de Lange
De Lange en haar onderzoeksgroep toonden aan dat DNA-moleculen aan het einde van de chromosomen T-vormige lussen vormen. Hierdoor ziet de biochemische machinerie van de cel ze niet als ‘breuken’ die snel moeten worden gerepareerd.

Ze was de eerste die veronderstelde dat deze telomeren daarnaast nog op andere manieren worden afgeschermd van de celmachinerie. En haar veronderstelling bleek juist. Ze speelde zelf een grote rol in de ontrafeling van het complex van moleculen dat de telomeren beschermt - een beschermkap die zij het ‘shelterin complex’ noemde.

De Lange en haar onderzoeksgroep ontdekten zelf twee eiwitmoleculen uit dit complex: Terminal Restriction Fragment (TRF) 1 en 2. TRF2, zo toonde De Lange aan, onderdrukt aan de uiteinden van de chromosomen het reparatiesysteem van de cel; als het eiwit ontbreekt, worden chromosomen per abuis toch aan elkaar geplakt.

TRF1, had De Lange eerder al ontdekt, voorkomt in gezonde, zichzelf vernieuwende weefsels zoals de huid dat telomeren bij elke celdeling korter worden en daardoor te snel verouderen. In tumorcellen, die zichzelf eindeloos blijven delen zonder ‘oud’ te worden, is hetzelfde eiwitmolecuul juist vaak overactief.

Telomeren en hun bescherming spelen een grote rol in gezonde en zieke cellen. De Lange’s belangrijke en originele ontdekkingen zullen daardoor grote implicaties hebben voor de gezondheidszorg.
(Bron: KNAW)

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.