Ernstige ondervoeding verstoort energiehuishouding

, door Theone Joostensz
foto: Shutterstock

​Ernstig ondervoede kinderen in ontwikkelingslanden overlijden vaak alsnog nadat ze al zijn opgenomen in een hervoedingsprogramma volgens de richtlijnen van de Wereldgezondheidsorganisatie. Hun lever is zo erg beschadigd dat ze de gespecialiseerde voeding niet kunnen verwerken.     

Jaarlijks sterven er wereldwijd bijna zes miljoen jongetjes en meisjes vóór hun vijfde verjaardag, het overgrote deel in ontwikkelingslanden. Een half miljoen van deze kinderen gaat dood aan de gevolgen van ernstige ondervoeding ondanks dat ze gespecialiseerde voeding en antibiotica toegediend krijgen volgens de richtlijnen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO).

“Van de ernstig ondervoede kinderen die in ziekenhuizen worden opgenomen, overlijdt zo’n 20 procent al tijdens de opname”, vertelt Robert Bandsma, kinderarts bij The Hospital for Sick Children in Toronto en verbonden aan het UMCG. “Data van deze behandelcentra laten zien dat binnen een jaar na hun ontslag nog eens 15 tot 20 procent van de kinderen overlijdt. Dat zijn schrikbarende aantallen.”

Vette lever

Uit eerdere studies blijkt dat de stofwisseling van kinderen met kwashiorkor, het type ernstige ondervoeding dat gepaard gaat met het kenmerkende hongerbuikje, totaal van slag is. Het lichaam kan voedingsstoffen daardoor niet goed meer opnemen.

“We weten ook dat deze vorm van ondervoeding leidt tot vervetting van de lever, het centrale orgaan in de stofwisseling”, vertelt Bandsma. “Een van de taken van de lever is vet verbranden om suiker te produceren. Daardoor blijft de suikerconcentratie in het bloed constant. Dat is van levensbelang, want als je bloedsuikerspiegel te laag wordt, dan kun je acuut overlijden. Maar ondanks dat de lever bij ondervoede kinderen vol zit met vet, kan het orgaan dat vet niet verbranden. Er gaat dus iets mis bij de vetstofwisseling in de lever.”

Ernstig beschadigd

“Van de ernstig ondervoede kinderen overlijdt 20 procent in het ziekenhuis, en 15 tot 20 procent binnen een jaar na hun ontslag. Dat zijn schrikbarende aantallen.”

Bandsma onderzocht dit mechanisme bij ratten die hij op een ondervoedingsdieet zette. Hij werkte samen met hoogleraar medische systeembiologie Barbara Bakker en onderzoeker Hans Jonker, beiden werkzaam in het UMCG en gespecialiseerd in energiestofwisseling. De onderzoekers zagen dat de levercellen van de ondervoede ratten niet meer goed in staat waren om vet te verbranden.

Dat vet stapelde zich vervolgens op in de cellen. Om toch aan energie te komen, begonnen de cellen delen van zichzelf op te eten. Toen de ratten een medicijn toegediend kregen dat aan volwassen patiënten gegeven wordt om vetgehaltes in het bloed te verlagen, nam de vetconcentratie in de lever af en herstelde de ontregelde stofwisseling zich grotendeels.

Bakker: “Zonder medicatie raakt het stofwisselingssysteem als gevolg van de ondervoeding ernstig beschadigd. Dat is een opmerkelijke bevinding.”

In balans

Kinderen medicijnen geven die voor volwassenen bestemd zijn en die mogelijk bijwerkingen hebben, is natuurlijk geen oplossing, benadrukt Bandsma.

“Nu we het mechanisme van de verstoorde vetstofwisseling in de levercellen gedeeltelijk hebben ontrafeld, hebben we wel een ingang om te kijken hoe we dit proces op een andere manier kunnen beïnvloeden. Bijvoorbeeld met bepaalde voedingsstoffen, zoals visolie. Misschien is dat in de toekomst wel iets wat we aan het hervoedingsprogramma kunnen toevoegen om te kijken of de stofwisseling daardoor weer in balans komt.”

Nieuwe richtlijnen WHO

Betekent dit dat de WHO al die jaren de verkeerde aanbevelingen heeft gedaan? Bandsma: “Dat is te kort door de bocht. Het hervoedingsprogramma is met name gebaseerd op fysiologisch onderzoek, vooral uit de jaren zestig, zeventig en tachtig van de vorige eeuw. Met de technieken van toen keek men naar wat er lichamelijk gebeurt bij kinderen met ernstige ondervoeding. Die bevindingen werden vervolgens vertaald naar een behandelprogramma, bestaande uit antibiotica, micronutriënten zoals vitamine A, en een bepaalde combinatie van suikers, vetten en eiwitten. Veel aanbevelingen in dit programma zijn echter nooit goed wetenschappelijk onderzocht, dat erkent de WHO zelf ook in de laatste richtlijnen uit 2013.”

Extra vatbaar

De bevindingen uit het onderzoek van Bandsma zijn zeker ook interessant voor landen waar zowel ondervoeding voorkomt als obesitas met de daaraan gepaard gaande chronische ziekten zoals diabetes.

“In snel opkomende economieën zoals Mexico, India en China zie je dat mensen die als kind ondervoed waren en later bloot staan aan een fastfoodomgeving, vaak met overgewicht kampen”, weet Bandsma.

“Een interessante onderzoeksvraag is of deze groep extra vatbaar is voor overgewicht. We weten dat al van kinderen die in de buik ondervoed zijn geweest, denk aan de kinderen uit de hongerwinter. Maar geldt dat ook voor ondervoeding in de vroege fase na de geboorte? En wat zijn de lange termijn effecten zoals suikerziekte en hart- en vaatziekten?”

Het onderzoek van Robert Bandsma, Barbara Bakker e.a. is gepubliceerd in de decembereditie van het Journal of Hepatology

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.