Kan ‘lief zijn voor jezelf’ helpen met ziekte om te gaan?

, door Marjolein te Winkel
foto: Henk Veenstra

Wees lief voor jezelf, accepteer dat je fouten maakt en realiseer je dat je niet alles perfect hoeft te doen. Met andere woorden: heb zelfcompassie. Kan ‘lief zijn voor jezelf’ helpen om te gaan met een (chronische) ziekte? En kunnen compassie in de spreekkamer en in de geneeskundeopleiding bijdragen aan betere zorg? Dat onderzoekt UMCG-gezondheidspsycholoog Joke Fleer.

“Lijden”, zegt Joke Fleer, “is een onvermijdelijk deel van het leven. Wij lijden allemaal, dat is onontkoombaar. Maar de manier waarop we daarmee omgaan verschilt.”

Neem nou de twee mannen, vrienden van elkaar, die tegelijkertijd slokdarmkanker kregen. Ze kregen dezelfde behandeling en hadden te maken met dezelfde gevolgen van de ziekte: eten kon niet meer zoals ze dat gewend waren, ze konden alleen nog in kleine porties eten.

“De een zocht zelf, met trial and error, daarin zijn weg. Soms ging dat goed, soms niet. Maar als het een keer misging, was dat niet erg. Dat kon hij wel accepteren van zichzelf. De ander pakte het heel anders aan: hij maakte een schema waarin elk moment dat hij wat moest eten op de minuut precies werd vastgelegd. Hij was heel streng voor zichzelf: ging het een keer mis, dan kon hij daar moeilijk mee omgaan. Hij kwam er helemaal in vast te zitten en werd erg neerslachtig.”

Heb zelfcompassie

Waarmee ze wil zeggen: wees niet te streng voor jezelf, accepteer dat je fouten maakt en realiseer je dat je niet alles perfect hoeft te doen. “Heb zelfcompassie. Daarmee geef je jezelf meer lucht en dat zou weleens kunnen helpen bij het omgaan met ziekte. Uit onderzoek weten we bijvoorbeeld al dat mensen met veel zelfcompassie zich minder snel depressief voelen dan mensen met weinig zelfcompassie.”

Zelfcompassie is, net als mindfulness, afkomstig uit het Boeddhisme. Het verschil: mindfulness gaat om het accepteren van de situatie, zelfcompassie om het accepteren van de persoon die in die situatie zit: jezelf.

Het is een positieve bron voor iedereen die in het leven ergens mee om moet gaat, zegt Fleer. Zoals met ziekte, maar ook alles wat er bij ziek zijn en beter worden komt kijken: medicijnen slikken, naar controleafspraken gaan, stoppen met roken, meer bewegen, gezonder eten.

“Ze klinken misschien gemakkelijk, die leefstijladviezen, maar het is ongelofelijk moeilijk om je gewoonten te veranderen en je aan al die adviezen te houden. We zien hoeveel patiënten moeite hebben met het correct innemen van medicijnen. En er komen nog te veel mensen niet op controleafspraken.”

Fouten accepteren

Kan zelfcompassie dan bijdragen aan therapietrouw? Daar gaat Fleer onderzoek naar doen. In het begin op kleine schaal, om meer inzicht te krijgen. “Via het Diabetesfonds hebben we contact met twintig diabetespatiënten met wie we in gesprek gaan over hun ziekte, hoe ze omgaan met hun ziekte en over compassie en wat ze daarmee kunnen.”

Het idee erachter: meer zelfcompassie kan helpen om therapietrouw te vergroten. “Mensen die compassievol zijn voelen zich minder schuldig als ze een foutje maken, ze zijn minder kritisch op zichzelf en kunnen daardoor gemakkelijker zichzelf een foutje vergeven en de draad weer oppakken.”

Als je fouten gemakkelijker kunt accepteren, ga je ook gemakkelijker terug naar het oorspronkelijke plan. “Mensen die te kritisch zijn op zichzelf blijven makkelijker hangen in een fout. Die denken sneller: ik heb een fout gemaakt, nu is het allemaal mislukt, ik kan net zo goed ophouden. En dan vervallen ze weer in oude patronen.”

Eigenlijk, zegt Fleer, is zelfcompassie niets anders dan naar jezelf kijken zoals je naar iemand kijkt die dicht bij je staat. Naar je kind, je partner, je broer of zus. “Tegen anderen zeg je veel sneller: het geeft niet, kop op, volgende keer beter. Mensen zijn veel strenger voor zichzelf dan voor degenen die ze lief hebben.”

Niet hetzelfde riedeltje

Met de eerste gesprekken die haar onderzoekers gaan houden met de diabetespatiënten hoopt Fleer dat haar hypothese wordt bevestigd, zodat ze er ook vervolg aan kan geven.

Want: “Zelfcompassie is te trainen. De een heeft er meer aanleg voor dan de ander, maar iedereen kan leren meer zelfcompassie te hebben. Als we zien dat zelfcompassie ook helpt om therapietrouw te vergroten, kunnen we patiënten hierbij gericht helpen. Met online trainingen, maar ook met interventies in de spreekkamer, samen met de artsen.” 

Fleer wil ook onderzoeken of meer compassie bij de arts kan helpen de boodschap aan de patiënt beter over te brengen en de therapietrouw te verhogen. “Dus niet steeds hetzelfde riedeltje afsteken over wat een patiënt allemaal moet doen en laten, maar zien wie er tegenover je zit, met aandacht voor de mens. Als je artsen traint in compassie en ze patiënten laat helpen te accepteren dat ze ziek zijn, dan wordt de last van de ziekte lichter.”

Zelfcompassie in onderwijs
Ook studenten zijn streng voor zichzelf, ziet Fleer. Ze geeft onderwijs aan bachelorstudenten geneeskunde en ziet veel gestreste jonge mensen, een heel aantal gaat zelfs richting burn-out als ze niet oppassen. Kan zelfcompassie eraan bijdragen dat studenten gezonder hun studie kunnen volgen?

Om daar achter te komen startte Fleer vorig jaar een onderzoek waarbij ze drie opeenvolgende cohorten geneeskunde studenten vanaf het eerste jaar van de bachelor volgt gedurende de zes jaar van hun studie.

“De eerste twee cohorten zijn nu geïncludeerd en er doen op dit moment zo’n 400 studenten mee. Een keer per jaar krijgen deze studenten een lijst met vragen en stellingen, onder ander over perfectionisme en zelfcompassie.

“Als hieruit blijkt dat studenten met meer zelfcompassie minder stress gerelateerde klachten hebben, kunnen we actief studenten helpen hun zelfcompassie te vergroten en de stress die ze ervaren weg te nemen. Zodat studeren plezieriger is en er minder studenten geplaagd worden door hoge maten van stress.”

In de loop van het jaar hoopt ze de eerste resultaten te kunnen analyseren.

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.