Kankervaccin klaar voor tests op patiënten

, door Marijke Ottema
foto: Antoinette Borchert

Al tijdens hun studie droomden Toos Daemen en Hans Nijman ervan een succesvolle behandeling tegen kanker te ontwikkelen. Nu staan de beide UMCG-hoogleraren in de startblokken om een behandelvaccin, dat het lichaam moet activeren om kankercellen aan te vallen, te gaan testen op mensen. 

Daemen en Nijman zijn al jaren bezig ​met het onderzoeken van behandelmogelijkheden ​van kanker die wordt veroorzaakt door het Humaan papillomavirus, beter bekend als HPV. Infectie met dit virus vergroot de kans op het ontwikkelen van verschillende soorten kankers, zoals baarmoederhalskanker. 

​Kanker die wordt veroorzaakt door een virus heeft unieke eigenschappen. Eén daarvan is dat het immuunsysteem nauw betrokken is bij het onderdrukken van de groei van kankercellen. De afgelopen jaren hebben de UMCG-onderzoekers gewerkt aan een virus dat, wanneer het wordt toegediend bij mensen, de immuunrespons zou moeten versterken tegen de kankercellen die door HPV wordt veroorzaakt. 

In actie om kankercellen te doden​

Het ontwikkelen van een dergelijk therapeutisch vaccin is een kwestie van veel onderzoek en een lange adem. Het is inmiddels bekend dat een goed functionerend immuunsysteem in staat is om kankercellen met succes aan te vallen. 

Daemen: “Vaak loopt het immuunsysteem achter, of de kankercellen onderdrukken de afweer. Hierdoor krijgen de cellen de kans uit te groeien tot een tumor. De afgelopen jaren hebben wij een virus ontwikkeld dat het immuunsysteem in actie zet om kankercellen te herkennen en te doden.” 

​Bewerkt virus injecteren

Om het immuunsysteem te activeren gebruiken Nijman en Daemen een virus dat voor mensen onschadelijk is. Daemen: “Wij hebben dit virus dusdanig aangepast dat het wel een aantal van de eiwitten van het HPV virus kan aanmaken, maar geen nieuw virus kan maken. Dit bewerkte virus willen we gaan injecteren bij patiënten met baarmoederhalskanker.” 

"Het zou een ontzettend verlies zijn als we dit onderzoek niet tot aan de kliniek zouden weten te brengen.”​Het klinkt tegenstrijdig, want waarom zou je bij iemand met kanker of een voorstadium daarvan een virus injecteren? Daemen legt het geduldig uit: “Als we dit bewerkte virus inspuiten in bijvoorbeeld de spier, dan worden de spiercellen geïnfecteerd met het virus. Deze cellen maken vervolgens eiwitten aan die ze presenteren aan het immuunsysteem, via zogenaamde antigeenpresenterende cellen. Deze wekken een immuunrespons op, waardoor het immuunsysteem in actie komt en de kankercellen die deze eiwitten ook aanmaken uiteindelijk doodt.” 

Van reageerbuis naar proefmuis...

Na jarenlang onderzoek hebben Daemen en Nijman in 2008 een bedrijf opgericht waarin het patent dat de Rijksuniversiteit Groningen had op het door hen ontwikkelde vaccin konden onderbrengen. Met financiële hulp van onder meer het UMCG, de Rijksuniversiteit Groningen, het KWF, en het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling konden zij voldoende geld genereren om het vaccin verder te ontwikkelen en te testen in het laboratorium. Eerst in een reageerbuis, vervolgens op proefmuizen. 

De resultaten van deze testen waren veelbelovend. Bij testen met muizen bleek niet alleen dat de tumoren verdwenen, maar ook dat het immuunsysteem een herinnering opbouwt: toen op een later tijdstip bij deze muizen opnieuw HPV cellen werden ingespoten, reageerde het immuunsysteem onmiddellijk door de viruscellen aan te vallen en te doden. 

... naar patiënt?​​​

Na de succesvolle proeven in het laboratorium zijn de onderzoekers nu klaar voor de volgende grote stap: testen of het vaccin ook werkt bij mensen. De apotheek van het UMCG heeft een kankervaccin gemaakt dat voor de studie gebruikt zal worden. Daemen en Nijman hopen nog dit jaar het vaccin te gaan testen op patiënten. 

Hiervoor is toestemming nodig van de Medisch Ethische Toetsingscommissie​ van het UMCG, die toetst of de behandeling voldoet aan veiligheidseisen en of er een meerwaarde is​ op al bestaande behandelingen. 

​Nijman is positief gestemd en hoopt nog dit jaar het vaccin bij de eerste patiënt te kunnen gebruiken: “Ik denk dat de potentie van het werk dat tot nu toe gedaan is zó veelbelovend is, dat het echt een ontzettend verlies zou zijn als we het niet tot aan de kliniek zouden weten te brengen.”

​​​Ontzettend spannend proces

Wanneer de toestemming van de Medisch Ethische Commissie komt, zal in eerste instantie alleen getest worden op mensen die al succesvol behandeld zijn voor baarmoederhalskanker. “Er zal moeten worden vastgesteld of het vaccin niet te veel bijwerkingen geeft en of het immuunsysteem inderdaad wordt aangezet tot actie,” zegt Nijman. Pas als blijkt dat dat het geval is, zal het vaccin uitgebreider getest kunnen worden bij patiënten op klinische effectiviteit. 

Daemen en Nijman kijken er erg naar uit om hun behandelvaccin uit het laboratorium te halen en de kliniek in te brengen. “Het is een ontzettend spannend proces; een kankervaccin gemaakt van dit virus is nog nooit getest op mensen”, zegt Nijman. “Maar door de positieve resultaten tot nu toe is het niet onrealistisch om te stellen dat er mooie resultaten met dit kankervaccin te boeken zijn.”​

​​Op maandag 18 april is er in het UMCG een Medische Publieksacademie over baarmoederhalskanker. Toos Daemen en Hans Nijman vertellen over de behandeling van en het onderzoek naar deze ziekte. 
De Medische Publieksacademie​ is opgericht door UMCG en Dagblad van het Noorden. 

Informatie over de behandeling van baarmoederhalskanker in het UMCG​

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.