Lichtgevende stof speurt kankercellen op

, door Christine Dirkse
foto: Shutterstock

In het UMCG wordt onderzoek gedaan naar een techniek die tumorcellen met fluorescentie zichtbaar maakt tijdens operaties in de mondholte. Zo weet de chirurg zeker dat de hele tumor wordt verwijderd. Kaakchirurg-oncoloog Max Witjes en hoogleraar chirurgie Go van Dam kregen vorig jaar subsidie van de KWF om deze techniek te onderzoeken. “Als de techniek inderdaad werkt, neemt de kans op het achterlaten van tumorcellen bij een operatie sterk af.”

Het gebruik van fluorescentie bij tumoroperaties is niet nieuw. De onderzoeksgroep Optical Molecular Imaging zet deze oplichtende stof al in bij andere tumoren, bijvoorbeeld in de slokdarm en de dikke darm. Er zijn in het UMCG al ruim honderd patiënten geopereerd met behulp van fluorescentie en ook in de Verenigde Staten wordt de behandeling toegepast bij darmoperaties. 

Maar: “Dat het daar werkt, zegt nog niet dat het ook in de mondholte werkt”, legt Van Dam uit. “Ieder weefsel is anders en reageert anders, dus je moet het steeds opnieuw uitzoeken.”

Zw​are chemokuren voorkomen

“Tot nog toe weten we, als we een tumor uit de mondholte verwijderen, nooit zeker of alles weg is”, legt Witjes uit. “Ik kan tijdens het opereren vooral in de diepte niet zien of ik genoeg weefsel verwijder”, zegt Witjes.
Als we de operatietechniek verbeteren, hoeven we hopelijk minder vaak chemokuren en radiotherapie voor te schrijven en voorkomen we de ernstige bijwerkingen”​
Als na de operatie blijkt dat er toch niet genoeg weggehaald is, krijgen patiënten vaak een combinatie van chemotherapie en bestraling om terugkeer van de tumor te voorkomen. Vooral die chemokuren zijn een probleem: ze zijn niet goed voor onder andere het beenmerg, waardoor de drie chemokuren die eigenlijk nodig zijn soms te zwaar worden voor de patiënt. 

Bovendien krijgen patiënten door de chemotherapie en bestraling meer littekenvorming in de mond, waardoor ze de rest van hun leven moeite zullen hebben met slikken. “Als we de operatietechniek verbeteren, hoeven we hopelijk minder vaak chemokuren en radiotherapie voor te schrijven en voorkomen we die ernstige bijwerkingen”, zegt Witjes.

​Wat oplicht, is kwaadaardig​

Het idee van​​ de nieuwe operatietechniek is simpel, legt Van Dam uit. “We gebruiken in onderzoek naar kanker en het ontwikkelen van medicijnen steeds vaker antistoffen. Dat zijn speurstoffen die heel specifiek aan één soort cellen blijven plakken, bijvoorbeeld aan tumorcellen.

Aan die speurstoffen kun je allerlei andere stoffen koppelen, die zo precies bij de tumorcellen terecht komen. Als je aan speurstoffen een fluorescerende stof koppelt en die in een patiënt injecteert, kun je die fluorescentie meten. Waar veel fluorescerende stof zit, is waarschijnlijk tumorweefsel aanwezig. Dat weefsel zie je tijdens de operatie en kun je zo weghalen. Zo zie je al tijdens de operatie of alle tumorweefsel verwijderd is.”

Toekomstmuziek

Witjes is als kaakchirurg sinds 1991 betrokken bij het onderzoek naar het gebruik van fluorescentie in de mondholte. “We moeten eerst onderzoeken of de speurstoffen wel echt alleen aan de tumorcellen koppelen, zodat we niet teveel gezond weefsel weghalen.” 

Om dat te kunnen vaststellen, moeten Van Dam en Witjes 70 patiënten opereren met behulp van fluorescentie. “Daarna moeten we ook onderzoeken of wel alle tumorcellen echt oplichten. Als we op de fluorescentie vertrouwen, maar niet alle tumorcellen echt fluoresceren, missen we alsnog tumorcellen en is wel chemotherapie en bestraling nodig.” 

Als de resultaten gunstig zijn en de techniek inderdaad veelbelovend is, kunnen de patiënten in de ziekenhuizen er al mee behandeld worden. ​Als het meezit kan dat al over vier à vijf jaar.”

​​​​Samen sterk
Van Dam en Witjes zijn niet de enige betrokkenen bij dit onderzoek. “We werken samen met heel veel specialisten: apothekers, farmaceuten en chemici ontwikkelen de juiste speurstoffen, er zijn patholoog-anatomen en medisch oncologen bij betrokken, maar ook natuurkundigen uit Rotterdam spelen een belangrijke rol. Die hebben de glasvezeltechniek ontworpen die maakt dat we de fluorescentie heel nauwkeurig kunnen meten, zodat we precies op de juiste plek opereren.”
Van Dam vindt die samenwerking heel bijzonder. “In de wetenschap heeft iedereen zich lange tijd met zijn eigen vakgebiedje bezig gehouden. In het UMCG is gelukkig een cultuur waarbij we gemakkelijk samen aan tafel gaan zitten om te overleggen. We vinden het niet langer belangrijk wie er precies aan tafel zit, maar wat de mensen aan tafel weten te brengen. Zo komen we samen tot mooie nieuwe technieken en goede resultaten, waar de patiënt uiteindelijk van profiteert.”

Meer lezen: UMCG-onderzoekers kregen in de tweede helft van 2015 in totaal tien onderzoekssubsidies​ van KWF. 

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.