Met beeld en verbeelding fantoompijn te lijf

, door Helma Erkelens
foto: Marcel Schuiling

De pijn is echt, maar het lichaamsdeel waar de pijn zit is er niet meer. Vijftig tot tachtig procent van de mensen met een amputatie heeft in meer of mindere mate last van fantoompijn. Wat is het precies en is er tegen te doen? Tijdens de Medische Publiekacademie (MPA) van 29 oktober nemen de hoogleraren revalidatie Corry van der Sluis en Jan Geertzen je mee in het onderzoek naar de nieuwste behandeling: augmented reality.

Het was op RTL Nieuws: het UMCG ging meedoen aan een Zweeds onderzoek naar een nieuwe, veelbelovende behandelmethode van fantoompijn. In no time had ‘Groningen’ genoeg proefpersonen met een arm- of beenamputatie. Geen duizenden, want zoveel mensen met zo’n amputatie heeft Nederland niet, maar wel 67.

Dat zijn er heel wat meer dan in de andere landen die meedoen aan dit onderzoek. “Een vrij zeldzame aandoening als fantoompijn moet je internationaal oppakken, want alleen als veel mensen deelnemen kun je wetenschappelijk vaststellen of een behandeling werkt”, legt Van der Sluis uit, die dit onderzoek in het UMCG leidt. Ook centra in andere Europese landen, Noord- en Zuid-Amerika doen mee.

Illusie

Augmented houdt in dat je iets toevoegt aan de werkelijkheid. De deelnemers krijgen van de computer opdrachten in de vorm van spelletjes om spieren in hun stomp aan te spannen of te ontspannen. Op de stomp zitten elektroden, die geactiveerd worden zodra iemand deze spieren gebruikt. Via de webcam zie je op het beeldscherm je hele arm of been bewegen, ook dat deel dat er niet meer is.

“Dus als je denkt: ik ga mijn hand bewegen, dan zie je ook die hand bewegen. Als je denkt ik: ga mijn knie strekken, dan zie je dat ook gebeuren. We vermoeden dat de illusie de fantoompijn kan verminderen”, zegt Van der Sluis.

Een controlegroep krijgt dezelfde behandeling maar dan zonder webcam en beeldscherm. “Zij krijgen ook elektroden op de stomp en dezelfde spelletjes, maar moeten zich een voorstelling maken van wat hun complete arm of been doet.”

Oorzaak onbekend

Wetenschappers proberen al eeuwen fantoompijn te verklaren. Geertzen: “Vroeger dacht men: het is hysterie, daarna was het een zenuwbeschadiging, vervolgens zat het in het ruggenmerg en nu denken we dat het in de hersenen zit. Ik weet niet wat de volgende stap is. Vonden we maar een molecuul of eiwit of een of ander stofje dat fantoompijn veroorzaakt, dan was het duidelijk.”

Hij is betrokken bij de nieuwe medische richtlijnen bij amputatie – er is ook een hoofdstuk fantoompijn. “En weer komen we met z’n allen tot de conclusie: niets helpt.”

Placebo helpt ook

Als de onderzoekers kunnen aantonen dat de behandeling met augmented reality werkt voor het merendeel van hun proefpersonen, is dat revolutionair.

“Er zijn in de afgelopen eeuwen ruim honderd behandelingen ontwikkeld en toegepast, van een stukje uit de hersenen wegsnijden tot aluminumfolie om de stomp. Altijd zijn er wel individuele patiënten die ergens baat bij hebben. Maar bij iedere behandeling die wordt onderzocht, geven deelnemers uit de controlegroep aan dat het helpt. En zij krijgen een placebo, oftewel nepbehandeling”, zegt Geertzen. “Je wilt zo ontzettend graag een therapie die écht aantoonbaar werkt voor iedereen.”

Medicijnverslaafd

Want de wanhoop van de fantoompijnpatiënten die Geertzen en Van der Sluis op de poli zien, is groot. Ze komen uit het hele land naar het UMCG. Bijna altijd met bakken zware pijnstillers die ze voorgeschreven hebben gekregen. In Groningen begint de behandeling met langzaam afkicken van hun jarenlange medicijnverslaving. Daarvoor schakelen de revalidatieartsen een collega in die gespecialiseerd is in pijn.

“De ervaring leert dat je met veel minder medicatie toe kunt zonder dat je meer pijn krijgt”, aldus Geertzen. “Mensen zijn natuurlijk best bang om af te bouwen”, zegt Van der Sluis. “Maar ze hebben ook veel last van de bijwerkingen. Ze kunnen zich minder goed concentreren, voelen zich een zombie… Wat dat doet met je kwaliteit van leven moet je niet onderschatten.”

Spiegel

Als het aantal pijnstillers fors is teruggebracht, puzzelen de revalidatieartsen samen met de patiënt uit wat wél werkt. Dat gaat volgens trial and error. Een van de niet-bewezen behandelingen waar aardig wat patiënten positief over zijn, is spiegeltherapie.

“Je zet een spiegel tussen je benen. Je beweegt je normale been terwijl je in de spiegel kijkt, en dan lijkt het net of het of het afgezette been beweegt. Je fopt je brein als het ware en soms verdwijnt dan de fantoompijn voor een tijdje”, legt Van der Sluis uit.

Een andere niet-bewezen behandeling is bijvoorbeeld cognitieve gedragstherapie. Geertzen: “Dat maakt patiënten bewust hoe de fantoompijn hun leven beheerst en ze leren technieken om er anders mee om te gaan.” Los van het onderzoek behoort ook de augmented reality-therapie al een tijdje tot de mogelijkheden. Hopen dat daar nu wél bewijs voor komt.

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.