Oeuvreprijs voor een carrière in geneesmiddelenonderzoek

, door Marjolein te Winkel
foto: Henk Veenstra

Even dacht hij dat hij het slachtoffer van een slechte grap was, toen hij werd gebeld door iemand die zich voorstelde als Rinnooy Kan. “Ik heb een leuke mededeling voor u”, kreeg hij te horen. Maar UMCG-hoogleraar klinische farmacologie Dick de Zeeuw is niet voor een gat te vangen en verifieerde eerst de identiteit van de beller. “Ik ben de echte”, luidde het antwoord. En de leuke mededeling: “U hebt een prijs gewonnen”.

Vandaag ontvangt hij de Dr. Saal van Zwanenbergprijs, uitgereikt door de Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen waarvan Rinooij Kan bestuursvoorzitter is. Een prestigieuze oeuvreprijs, verdiend met het geneesmiddelenonderzoek waaraan De Zeeuw zijn werkende leven gewijd heeft.

Daarvan bracht hij de eerste twintig jaar door op de afdeling nefrologie, waar hij zich bezig hield met klinisch geneesmiddelenonderzoek. De Zeeuw werkte samen met farmaceutische bedrijven aan grote onderzoeken naar de toepassing van bestaande en ontwikkeling van nieuwe medicijnen. Hij werd hoofd van de afdeling klinische farmacologie van het UMCG. Hij deed onderzoek naar hart, vaten en nieren en ontwikkelde een model dat het functieverlies van deze organen tegelijkertijd kon verklaren. 

De verbindende factor​​​

“In de verdere toekomst zullen we geneesmiddelen niet alleen meer inzetten voor het bestrijden van de gevolgen van een ziekte, maar het bestrijden van de oorzaak van een ziekte”​
En v
ia dat model kwam hij terecht bij onderzoek naar diabetes type 2 – een ziekte waaronder alle organen te lijden hebben. “Dat begint bij de alvleesklier, en komt bij de nieren, het hart, de lever, de longen, de hersenen terecht. Het interessante hieraan is de verbindende factor: het vatenstelsel. De bloedvaten zijn de belangrijkste onderdelen van al die organen. Slecht functionerende vaten leiden tot orgaanfunctieverlies.”

​Met name de nieren kunnen grote schade oplopen als gevolg van diabetes. Wanneer dit het geval is spreekt De Zeeuw over een doodvonnis. “Ik weet dat de diagnose diabetes met nierschade niet zo wordt opgevat, want een patiënt merkt heel lang helemaal niets van die nierschade. Het vervelende is dat wanneer hij het wel merkt, het veel te laat is om te herstellen. We kunnen dan slechts trachten het proces te vertragen.”

Geneesmiddelen kunnen diabetes controleren, is vaak de gedachte. Maar, zegt De Zeeuw: “We kunnen de schadelijke effecten op de organen nog slecht voorkomen, met als gevolg heel veel hart-, vaat- en nierziekte.” 

Focussen op de individuele patiën​t

De Zeeuw werkte mee aan grote onderzoeken naar de behandeling van diabetespatiënten met eiwit in de urine – het eerste teken van serieuze nierschade. “Helaas is die behandeling relatief. We zien groepen patiënten die heel goed op een geneesmiddel reageren met een verlaging van eiwit in de urine en dat is heel goed voor bescherming van de organen, maar veel mensen reageren er helemaal niet goed op.”

De volgende stap in de behandeling van diabetespatiënten is erachter komen waarom de ene patiënt wél goed, en de andere niet goed reageert op bepaalde geneesmiddelen. “Het is nu tijd om ons meer en meer te focussen op de individuele patiënt.”​​

Dat betekent medicijnen op maat. “Niet meer: de diabetespatiënt heeft een hoge bloeddruk en krijgt daarom een pil die de bloeddruk verlaagt. Nee, we gaan toe naar een situatie waarin er gekeken wordt naar het profiel van de ziekte en de reactie op het geneesmiddelresponse. We meten de risicofactoren zoals de bloeddruk, cholesterol, eiwit in de urine, en op basis daarvan gaan we bepalen wat de prognose is en wat voor de patiënt de beste behandeling is.” 

PRE-score​

De Zeeuw en zijn team ontwikkelden de Parameter-Response-Efficacy score, kortweg PRE-score. Hiermee kan worden getest hoe goed de beschermende werking van de behandeling is op hart, vaten en nieren van de patiënt. Na veel wetenschappelijke testen, hoopt De Zeeuw samen met Lab Noord en de huisartsen in Noord Nederland de PRE-score verder in de praktijk te kunnen onderzoeken. 

“Er zijn gigantische onderzoeken naar leefstijl-
aanpassingen, maar is een ongezonde leefstijl aanpassen is echt niet gemakkelijk.”​
Deze nieuwe aanpak betekent niet alleen een verandering van de individuele behandeling van een patiënt, maar ook een verandering van de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen en hun registratie. De Zeeuw voorspelt dat met technieken als de PRE-score veel betere geneesmiddelen kunnen worden ontwikkeld, gericht op de bescherming van organen in plaats van alleen op de risicofactoren.

“In de verdere toekomst zullen we geneesmiddelen niet alleen meer inzetten voor het bestrijden van de gevolgen van een ziekte, maar het bestrijden van de oorzaak van een ziekte”, voorspelt De Zeeuw. “Alleen door op zoek te gaan naar de oorzaak kun je steeds eerder ingrijpen en kun je je uiteindelijk vooral richten op preventie.” 

De Zeeuw vergelijkt het met een bezoek aan de tandarts: “Als je goed genoeg poetst, hoef je daar alleen voor controle naartoe.” Vooralsnog lijkt preventie van diabetes echter nog ver weg. Het aantal patiënten met diabetes type II stijgt hard, en de hart-, vaat- en niercomplicaties ook. De Zeeuw ziet het met lede ogen aan. 

Een genetische component​​

“De ziekte heeft een enorme impact op de wereld. Het is niet simpel op te lossen.” Met een gezonde leefstijl alleen – het bekende rijtje gezond eten, genoeg bewegen, niet roken – ben je er niet. “Er speelt een genetische component mee waarover we nog niet genoeg weten. Ook mensen die denken gezond te leven kunnen diabetes type 2​ krijgen.” 

Een pil blijkt toch nog de beste oplossing, zegt De Zeeuw. “Er zijn gigantische onderzoeken naar leefstijlaanpassingen, maar is een ongezonde leefstijl aanpassen is echt niet gemakkelijk.” Hoe dat beter kan? “Als ik dat wist, dan kreeg ik niet alleen de dr. Saal van Zwanenbergprijs, maar ook de Nobelprijs.”

De Dr. Saal van Zwanenberg Prijs wordt eenmaal in de twee jaar uitgereikt als ereprijs aan een onderzoeker die zich verdienstelijk heeft gemaakt op het gebied van onderzoek dat direct of indirect heeft geleid tot de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen of de processen die daar rondom plaatsvinden. Aan de prijs is een geldbedrag van €25.000 verbonden.
Hoe gaat De Zeeuw dit geld besteden? “Ik denk dat ik het ga inzetten voor het ontwikkelen van een specifiek geneesmiddel dat eiwit in de urine verlaagt; dat is hard nodig om nog betere bescherming van nier- en hartfunctie bij diabetes te bewerkstelligen.” ​

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.