Persoonlijk advies voor gezond leven

, door Marjolein te Winkel
foto: Antoinette Borchert

Waarom wordt de één wel ziek, en de ander niet? Ontstaat een ziekte door genetische aanleg, is ze een gevolg van omgevingsinvloeden, of een mix van beide? UMCG-hoogleraar genetische epidemiologie Harold Snieder zoekt naar antwoorden op deze vragen en maakt daarvoor gebruik van een enorme, almaar groeiende hoeveelheid data afkomstig uit het grootschalige bevolkingsonderzoek in Noord-Nederland: LifeLines.​
“Bijna alles is een mix van aanleg en omgeving. Hoe de aanleg tot uiting komt, hangt samen met de omgeving. En de omgeving kun je, in tegenstelling tot je aanleg, wél veranderen.”​
Een onuitputtelijke bron van informatie, zo noemt Snieder LifeLines. Niet ten onrechte. Eind 2013 meldde de 165.000ste – en daarmee de laatste – deelnemer zich aan. In de afgelopen vijf jaar zijn al die deelnemers voor het eerst uitgebreid getest, gemeten en bevraagd. Deelnemers hebben bloed en urine afgestaan, er zijn hartfilmpjes gemaakt, longfunctietests afgenomen en allemaal hebben ze uitgebreide vragenlijsten ingevuld over voeding, leefstijl, werk, sociale contacten en ga zo maar door. Begin dit jaar is de tweede screening begonnen, waarin de deelnemers opnieuw worden getest, gemeten en bevraagd. Deze screening duurt drie jaar. Vervolgens begint de derde screening, en dat gaat zo minstens dertig jaar door.

​​Ontlasting weerspiegelt wat je eet

De tweede screening is in veel opzichten een herhaling van de eerste, maar kent drie nieuwe elementen. Alle deelnemers wordt gevraagd ontlasting in te leveren, een plukje haar af te staan en een springtest te doen. Ronald Stolk, hoogleraar klinische epidemiologie en wetenschappelijk directeur van LifeLines, legt uit: “Ontlasting bevat veel informatie over de gezondheid van het darmstelsel. En over de voedselinname: wat in je ontlasting zit, weerspiegelt wat je eet. Een plukje hoofdhaar onthult de mate van stress die een persoon heeft gekend. In elke haar zit namelijk het stresshormoon cortisol opgeslagen. En omdat haar elke maand ongeveer een centimeter groeit, kunnen we terugzien hoeveel stress iemand in de afgelopen maanden heeft gehad. Hoe langer het haar, hoe verder we kunnen terugkijken. En bij de springtest - op een speciale mat - meten we hoeveel seconden die persoon in de lucht is. Zo krijgen we informatie over de spierkracht van de deelnemer.”

​​​​Gezonde mensen

Met behulp van die almaar groeiende hoeveelheid informatie proberen onderzoekers de diepste raadsels van het menselijk wezen te ontrafelen. Zoals het antwoord op de vraag: waarom wordt de één wel, en de ander niet ziek? Stolk: “Normaal gesproken komen mensen pas voor onderzoek naar het ziekenhuis als ze al ziek zijn. Maar het overgrote deel van de deelnemers aan LifeLines is gezond. Door ze geregeld te screenen kunnen we het proces voorafgaand aan een ziekte volgen. Wanneer iemand klachten krijgt, kunnen we dat relateren aan de tijd voordat die klachten optreden.”

​​Generatieverbanden

Bovendien brengt LifeLines de omgevingsinvloeden in kaart, zoals stress, fysieke activiteit, luchtvervuiling, dieet enzovoort. En LifeLines biedt nog iets extra’s: generatieverbanden zijn een belangrijk onderdeel van het bevolkingsonderzoek. “Er is actief gevraagd of de kinderen en de ouders van volwassen deelnemers ook willen deelnemen”, legt onderzoeker Harold Snieder uit. “Dit maakt het mogelijk om te onderzoeken welke rol erfelijkheid speelt bij het ontstaan van ziektes.” En dat is precies waar hij naar op zoek is.

​Ook koffie drinken is genetisch bepaald

In grote hoeveelheden DNA onderscheidt Snieder nature van nurture. Wat staat genetisch vast, en wat is het resultaat van invloed van de omgeving? “Ik vergelijk de genetische informatie van een heleboel individuen en probeer genen voor veelvoorkomende complexe ziekten te vinden. Zo zoek ik bijvoorbeeld naar een bepaalde genetische variant die vaker voorkomt bij mensen met een hoog cholesterol, of bij mensen met een bepaalde hartafwijking.” Met behulp van de data van LifeLines werd al een groot aantal nieuwe genen gevonden, onder meer voor bloeddruk, overgewicht en hart- long- en leverfunctie. En Snieder vond genen die betrokken zijn bij de afbraak van cafeïne. “Deze genen maken de levereiwitten aan die cafeïne afbreken, en bepalen zo hoeveel koffie een mens per dag aankan. Je denkt misschien: hoeveel koffie ik drink, bepaal ik uit vrije wil. Maar je kunt er wel degelijk aanleg voor hebben.”

​​Pechvogels

En dat geldt, zo blijkt, voor veel meer dan alleen koffie drinken. Je kunt aanleg hebben voor overgewicht, voor een hoog cholesterol, voor diabetes. En wat genetisch vastligt, kun je niet veranderen of teniet doen. “Maar”, zegt Snieder, “door die aanleg in kaart te brengen, kun je beïnvloeden of die aanleg wel of niet tot uiting komt. Zo zijn er bijvoorbeeld pechvogels die aanleg hebben om dik te worden. Zij maken een eiwit aan dat, wanneer je elke avond op de bank zit, met een biertje en een zak chips, aangemoedigd wordt. Maar door te gaan sporten zorg je ervoor dat die aanleg niet tot uiting komt – en dus dat je niet aankomt.”

​​​Voorkomen is beter dan genezen

Het beïnvloeden van een genetische aanleg kan ook een rol spelen in de strijd tegen ziekten. “Bijna alles is een mix van aanleg en omgeving”, zegt Snieder. “Hoe de aanleg tot uiting komt, hangt samen met de omgeving. En de omgeving kun je, in tegenstelling tot je aanleg, wél veranderen.” Vooral in de strijd tegen welvaartsziektes als diabetes en hart- en vaatziektes, waarbij vaak sprake is van een zekere aanleg, maar ook de omgeving een rol speelt, kan deze kennis helpen”, zegt Snieder. 

“Een vrouw met een genetische aanleg voor borstkanker kunnen we adviseren om zich elk jaar te laten controleren. Heb je een kleine kans op borstkanker, dan is het misschien wel genoeg om je eens per drie jaar, of eens per vijf jaar te laten controleren.” Met deze aanpak wordt het credo ‘voorkomen is beter dan genezen’ naar een hoger plan getild. Personalised prevention noemt Snieder het. “Wanneer we weten waar iemand een genetische aanleg voor heeft, kunnen we adviseren wat een gezonde leefstijl is voor diegene, en zeggen: ‘als je zo leeft, is de kans groot dat je gezond blijft’.”​​​

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.