"Resistente bacteriën komen letterlijk op je bordje"

, door Angela Rijnen
foto: Antoinette Borchert

​​​Ongevoeligheid van micro-organismen tegen antibiotica tikt als een tijdbom onder de ziekenhuiszorg. Hoogleraar Medische Microbiologie John Degener, die op 7 juni zijn afscheidscollege hield, waarschuwde er meer dan dertig jaar voor. De boodschap is opgepikt. Maar van resistentie komen we niet meer af.

​Ooit werden ze beschouwd als de magic bullet, die de mensheid zou verlossen van infecties en infectieziekten. Antibiotica. Middelen die ons hebben doen vergeten dat overlijden aan een longontsteking voor de Tweede Wereldoorlog heel gewoon was. Zonder welke geen grote operaties en zware chemotherapieën mogelijk zijn.

Mutaties make​​​n resistent

Een magic bullet waren antibiotica echter nooit, aldus Degener. Hij was tot voor kort hoofd van de afdeling Medische Microbiologie van het UMCG. Als hoogleraar hield hij zich in het bijzonder bezig met de bacteriologie. “In 1947 bleek al dat bacteriën aan antibiotica weten te ontsnappen. Ze vermenigvuldigen zich razendsnel. Daarbij kunnen talloze mutaties in hun genetisch materiaal ontstaan. Een enkele bacterie met een mutatie die hem ongevoelig (resistent) maakt voor een antibioticum overleeft bij toediening van dat antibioticum. Hij en zijn nakomelingen kunnen zich blijven vermeerderen, terwijl de andere doodgaan.”

“In de jaren tachtig troffen we onder boerenfamilies al resistente bacteriën aan, dezelfde als bij hun vee werden gevonden." 

Antibioticagebruik werkt resistentie- vorming in de hand, binnen ziekenhuizen en daarbuiten. Niet alleen kuurtjes van de huisarts, pre-operatieve antibiotica- toediening in het ziekenhuis, ook antibioticagebruik in de veeteelt. “In de jaren tachtig troffen we onder boerenfamilies al resistente bacteriën aan, dezelfde als bij hun vee werden gevonden. Een extra bedreiging is dat bacteriën mechanismen hebben om resistentie aan elkaar over te dragen.”

Antibiotica in​​ veevoer schadelijk voor mens

Indertijd werden antibiotica in lage doses als ‘groeibevorderaar’ aan veevoer toegevoegd. Begin jaren negentig bepleitte Degener, als lid van een commissie van de Gezondheidsraad, een verbod daarvan. “Gevreesd werd echter dat zo’n maatregel de agrarische sector geld ging kosten. Men wilde wetenschappelijk bewijzen dat toevoeging van antibiotica aan veevoer schadelijk was voor de volksgezondheid. Die zijn de afgelopen tien tot vijftien jaar geleverd.”

Toch verdu​bbeling van gebruik

In Nederland is het gebruik van antibiotica als groeibevorderaar in 2002 verboden, in de Europese unie in 2005. Maar vervolgens verdubbelde het gebruik van antibiotica in de Nederlandse veehouderij doordat er vaker (met hoge doses) tegen infecties behandeld werd. Resistentie ging zich buiten de stallen verspreiden. Degener: “Resistente bacteriën uit de veeteelt komen letterlijk op je bordje, ze komen in het oppervlaktewater en via bemesting op groenten. Uiteindelijk is in 2008 het convenant gekomen, in samenwerking met dierenartsen en producenten, om het antibioticagebruik sterk te verminderen. Volgens marktcijfers is het nu gehalveerd, maar het kan nog verder terug.”

Ongewenste ​​​​buitenlandse gasten

Een andere ernstige dreiging komt uit ziekenhuizen in landen waar slordig met antibiotica wordt omgegaan. Via intensieve internationale contacten komen resistente bacteriën in Nederlandse ziekenhuizen terecht. “Je kunt niet alles tegenhouden”, weet Degener. “Maar signaleer je risico’s, dan dien je maatregelen te nemen.” In het UMCG worden alle patiënten bij opname ondervraagd: zijn zij in het buitenland geweest, hebben ze contacten met veehouderijen enzovoorts. Bij een verhoogd risico worden ze geïsoleerd en getest. “Wekelijks gaan twintig tot dertig patiënten in isolatie. Dagelijks worden in ons ziekenhuis bij een of twee nieuw opgenomen patiënten resistente bacteriën gevonden.”

Vasthouden aan richtl​​ijnen

“Je moet duidelijke richtlijnen hebben welk middel je inzet voor welke bacterie en met welk doel”, aldus Degener. Daarvoor zijn landelijke richtlijnen ontwikkeld, waaraan hij heeft meegewerkt, onder meer als voorzitter en lid van de Stichting Werkgroep Antibioticabeleid (SWAB). Het UMCG houdt daar stevig de hand aan. “Microbiologen, apothekers en behandelaars hebben altijd samengewerkt om ontwikkelingen van resistentie in het ziekenhuis te volgen. En om voor alle ziektebeelden te weten welke middelen beschikbaar moeten zijn en wanneer je extra expertise moet inschakelen.”

Degener verwacht geen massale epidemieën ten gevolge van de resistentie, die niet meer te keren is. Hij benadrukt wel: ga verstandig om met de laatste nog werkzame antibiotica die levens van ziekenhuispatiënten kunnen redden. “Het arsenaal is zeer beperkt geworden.”

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.