"Straks heeft iedereen zijn dna in een app"

, door Nicolien Wieringa
foto: Ivar Pel

“We kunnen er zeker van zijn dat de genetica veel belangrijker wordt in de medische zorg dan nu het geval is. En op veel verschillende terreinen,” stelt hoogleraar Cisca Wijmenga. Als een van de initiatiefnemers van het langlopende genetische onderzoek LifeLines, is Wijmenga gewend om na te denken over de vraag hoe kennis die we vandaag verkrijgen onze toekomst kan beïnvloeden.

​​Hoe gaat genetische kennis onze gezondheidzorg veranderen?

“Dat zal op vele terrein​en zijn. Nu is de genetica vooral gekoppeld aan erfelijke ziektes die in families voorkomen. Dat zal blijven, maar ik denk dat de genetica zich ook veel meer op het individu gaat richten. Bijvoorbeeld op het deelterrein van de farmacogenetica.”

​​​Wat is dat, farmacogenetica?

“Daar kijkt men naar de werking van geneesmiddelen en hoe dat samenhangt met je DNA. Sommige mensen reageren niet op een bepaald medicijn en als ze een ander middel voor hun ziekte krijgen, reageren ze wel. Of ze hebben ernstige bijwerkingen. Als je met behulp van je DNA problemen met medicijnen kunt voorkomen, dan scheelt het in kosten voor de gezondheidszorg, maar belangrijker is dat mensen vanaf het begin goed worden behandeld.”

​​Is het realistisch dat iedereen zijn hele DNA in kaart laat brengen?

“De techniek om het gehele DNA te ontrafelen en het genoom in kaart te brengen is er nu al, maar is nog erg kostbaar. Ik zag bij een bedrijf dat genoomanalyses maakt dat ze een app hebben die “My Genome” heet. Daar kan je het genoom van iemand per chromosoom en per gen bekijken. Toen ik dat zag dacht ik: dit is hoe ik het me voorstel. Niet op een chipje of in een grote database, maar iedereen een app waarop z’n eigen genoom staat. Als je naar de dokter gaat kan die er naar kijken, en als je naar apotheek gaat kun je vragen: hier is mijn genoom, kijk maar even of dat geneesmiddel past. Jij blijft eigenaar van je genoom, maar op het moment dat het nodig is, kan het geïnterpreteerd worden. Maar dit is nog wel echte toekomstmuziek.”

​​​Wat leert het DNA ons over ziektes?

“Het on​derzoek in de genetica richt zich steeds meer op de vraag welke processen in de cel verstoord zijn bij ziektes. In het fabriekje dat ‘cel’ heet, zorgt het DNA ervoor dat genen worden aangezet om allerlei verschillende eiwitten te produceren. We begrijpen steeds beter hoe ziektes ontstaan omdat er iets verstoord raakt in de manier waarop het DNA en de genen eiwitten maken. In een of meerdere processen in de cellen gaat er dan iets mis. Daardoor raken cellen in een orgaan ontregeld en als het veel cellen betreft ontstaat ziekte. Over een paar jaar zullen we van veel ziektes in detail weten welke genen erbij betrokken zijn en welke processen in de cel verstoord zijn.”

​​Wat zullen patiënten met chronische ziekten daarvan merken?

“Ik verwacht dat bij verschillende chronische ziektes heel verschillende cellulaire processen verstoord of afwijkend zijn. Maar er zullen ook chronische ziektes zijn die voor een deel dezelfde afwijkingen hebben. Je moet je dan voorstellen dat per ziekte misschien tien cellulaire processen ontregeld zijn en dat bij verschillende chronische ziektes, bijvoorbeeld reuma en diabetes, twee dezelfde processen betrokken zijn. Als je daar dan een geneesmiddel tegen hebt, kan het bij patiënten met heel verschillende chronische ziektes effectief zijn.”

​​Welke ontwikkelingen ziet u voor patiënten met kanker?

“Kanker​ ontstaat als gevolg van een verandering, een mutatie, in het DNA. Onderzoekers richten zich sinds kort op het maken van ‘genetische profielen’ van tumoren. Dan bekijk je wat er afwijkend is in het DNA van de tumor in vergelijking m​et DNA in de rest van het lichaam, want blijkbaar is er in de tumor iets mis gegaan. Ik verwacht dat in de toekomst de indeling van kanker heel anders zal worden; niet meer aan de hand van het orgaan waarin de tumor zit, maar aan de hand van het DNA van de tumor. Op basis daarvan wordt dan een behandeling voorgesteld. Patiënten zullen dit bijvoorbeeld merken doordat men in het ziekenhuis zo snel mogelijk het DNA van de tumor wil onderzoeken om vast te stellen wat de beste behandeling is. Deze aanpak van kanker staat nog in de kinderschoenen maar zal zeker de kliniek ingaan.”

​​En hoe zit het met preventie?

“Daar zijn hele spannende en interessante dingen te leren, wat we onder andere met LifeLines doen. We volgen mensen door de tijd. We zullen zien dat mensen ziektes gaan ontwikkelen. Maar ik hoop ook dat we mensen gaan volgen die genetisch gezien een heel hoog risico hebben om ziektes te krijgen, maar gezond blijven. Die mensen zijn ergens door beschermd geraakt. Dat kan in hun DNA zijn, maar meer waarschijnlijk is dat het in hun omgevingsfactoren zit: de manier waarop ze leven, wat ze eten. En dat is interessant. Als we daar een vinger achter kunnen krijgen, dan weet je wat je moet doen om te zorgen dat andere mensen met een genetisch risico ook gezond blijven.”

​​In welke ziektes bent u geïnteresseerd?

“Ik vind het heel boeiend om een ziekte als diabetes onder de loep te nemen. We weten dat mensen die niet dik zijn een veel kleinere kans hebben om diabetes te ontwikkelen. Dus al​s je het echt hebt over preventie, als je ervoor kunt zorgen dat mensen niet zo dik worden, dan kun je veel diabetes voorkomen. Omgekeerd is het zo dat niet iedereen die heel dik is diabetes krijgt. Dat is een interessante: die mensen hebben dus iets wat anderen niet hebben. Roken en longkanker is ook boeiend. Er zijn mensen die veel roken en toch geen longkanker krijgen omdat er iets is wat ze beschermd. Je hebt echt een studie als LifeLines nodig om mensen lange tijd te volgen om antwoorden op zulke vragen te krijgen.”

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.