Strategie tegen ‘echte killer’

, door Diane Romashuk
foto: Henk Veenstra

​Het UMCG doet mee aan de ontwikkeling van een baanbrekende therapie uit Amerika tegen een van de dodelijkste vormen van kanker: uitgezaaide melanoom. Aan het onderzoek, dat onder leiding van universitair hoofddocent Wijnand Helfrich (52) in het Laboratorium voor Translationele Chirurgische Oncologie van het UMCG wordt uitgevoerd, kende KWF Kankerbestrijding 500.000 euro subsidie toe. Die wordt gebruikt om slimme antistoffen te maken die het lichaamseigen afweersysteem tegen kanker versterken.

Onderzoek naar melanoom is van groot belang. De vorm van huidkanker, die ontstaat door kwaadaardige woekering van pigmentcellen in moedervlekken, treft steeds meer mensen. Helfrich: "Onder meer omdat we vaker de zon opzoeken".

Moeilijk te bestrijden​​

Zo'n 70 ​procent​ van de mensen die​ overlijden aan huidkanker is toe te schrijven aan uitgezaaide melanoom​ 

​Op het gebied van de bestrijding valt nog veel winst te behalen. Melanoom is een 'echte killer', zegt Helfrich. "Zo lang het niet is uitgezaaid kan de moedervlek worden weggesneden en is er goede kans op genezing. Maar melanoom heeft de neiging snel uit te zaaien en resistent te worden tegen huidige vormen van therapie. En dan is het een van de moeilijkste vormen van kanker om te bestrijden. Zo'n zeventig procent van de mensen die overlijden aan huidkanker is toe te schrijven aan uitgezaaide melanoom."

Muur met​​ hoop

Aan de muren van Helfrichs werkplek in het UMCG hangt 'hoop': kopieën van recente artikelen uit toonaangevende wetenschappelijke tijdschriften. Ze gaan over zijn werkterrein, immuuntherapie bij melanoom. En bovenal over een nieuw, in de Verenigde Staten ontwikkeld medicijn op dit gebied, dat door tijdschrift Science is uitgeroepen tot Drug of the Year en 'belangrijkste wetenschappelijke doorbraak van 2013'.

Spon​taan verdwijnen

"Toen ik nog studeerde was al bekend dat het lichaam een natuurlijke afweerreactie kent tegen kankercellen", zegt Helfrich. "Dat weten we bijvoorbeeld omdat bij sommige melanoompatiënten een deel van de tumoren 'spontaan' lijkt te verdwijnen. Helaas keert de ziekte bijna altijd weer terug." De immuuntherapie die toen ook werd ontwikkeld is daarom gericht op het versterken van het eigen immuunsysteem bij patiënten. Helfrich: "Maar dat bleek ingewikkelder dan eerst werd gedacht."

Immuunle​​ger

Pas sinds een paar jaar weten we eigenlijk meer over hoe zo'n afweerreactie  werkt, legt hij uit. "Als tumorcellen ontstaan komen immuuncellen in actie om ze te vernietigen of in bedwang te houden." Daarna zijn de ​immuuncellen uitgeput. "Moet ook, want als de afweerreactie niet op tijd stopt kunnen ze ook gezonde weefsels beschadigen. Je kunt de immuuncellen zien als legeronderdeel van het immuunsysteem dat bedoeld is om te winnen en sterven op het slagveld."

Maar de tumorcellen vechten ook terug. "Zodra melanoomcellen worden aangevallen maken ze het 'programmed death' eiwit PD-L1 aan op hun celoppervlak", vertelt Helfrich. "Dit eiwit past precies op het PD-1 eiwit, zeg maar het 'rempedaal', dat immuuncellen hebben en zorgt dat ze vroegtijdig worden afgeremd of zelfs verlamd raken."

Doorbraa​​​k

De nieuwe Amerikaanse therapie maakt gebruik van antistoffen die de remmende werking van tumorcellen op afweercellen blokkeert. Helfrich: "De ontdekking waar we op zaten te wachten: het leidde tot een niet eerder vertoonde kans op genezing bij uitgezaaid melanoom, maar ook bij longkanker en niercelkanker."

Toch is er een maar. "Deze antilichamen binden niet alleen aan tumorcellen, maar ook aan gezonde cellen. Hierdoor kunnen die niet meer goed op de rem trappen als ze per ongeluk worden aangevallen door cellen van het eigen immuunsysteem. Dit maakt dat deze behandeling voor sommige patiënten nare bijwerkingen laat zien."

Slimmer antili​​chaam

Helfrich, immunoloog en 'iemand met een ingebouwde knutselmodus', zag hierin een uitdaging. "Ik wilde een 'slimmer' antilichaam maken dat alleen werkt op de plek van de tumor: dat is effectiever en geeft minder bijwerkingen." Samen met zijn team slaagde hij erin zo'n antilichaam te maken.

De subsidie van KWF Kankerbestrijding wordt de komende vier jaar gebruikt voor vervolgonderzoek. "Er is nog veel onderzoek nodig voordat we aan klinische toepassing toe zijn. Maar we staan te popelen om de strategie verder te ontwikkelen, ook voor andere vormen van kanker." 

Weekend at Waikiki​
B
ijna was tumor-immunoloog Wijnand Helfrich een heel ander carrièrepad opgegaan. In de jaren '80 vormde hij met vrienden in het Friese Wolvega de (nog bestaande) Nederlandse band Weekend at Waikiki. Ook Tom Holkenborg was toen bandlid, nu befaamd als dj/producer Junkie XL. Toen ze in Groningen gingen studeren nam het succes van de onder meer op Frank Zappa en David Bowie geïnspireerde band een vlucht. Ruim vijftien jaar lang toerden ze langs concertzalen in binnen- en buitenland.

Helfrich: "Een fantastische tijd, maar toen mijn zoon werd geboren wilde ik toch iets rustiger aan gaan doen." En in wat hem in het muzikantenbestaan aantrok, ziet hij veel overeenkomsten met zijn huidige vak. "Net als een popsong moet een wetenschappelijke creatie bijvoorbeeld eerst rijpen, en blijft dan maar een tijdje vers. De kunst is om kansen en wat belangrijk gaat worden te zien, en op het juiste moment te pieken." 

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.