Van 'one size fits all' naar geneesmiddelen op maat

, door Theone Joostensz
foto: Henk Veenstra

Waarom werkt een medicijn bij de ene patiënt wel, en bij de andere niet? Dat onderzoekt Hiddo Lambers Heerspink, hoogleraar klinische geneesmiddelstudies en personalised medicine in het UMCG. Zijn missie: het juiste geneesmiddel vinden voor de juiste patiënt. Dinsdag 9 oktober houdt hij zijn oratie. 

Jarenlang heb je als wetenschapper keihard gewerkt aan de ontwikkeling van een nieuw, veelbelovend medicijn waarmee straks miljoenen patiënten wereldwijd gered kunnen worden. Je hebt alle benodigde onderzoeken gedaan, het middel is positief getest op gezonde vrijwilligers en kleine patiëntgroepen. Alle lichten staan op groen.

Maar als je het medicijn vervolgens test in een grote trial met duizenden patiënten, dan werkt het niet en blijkt het in sommige gevallen zelfs schadelijk. Hoe kán dat nou?

“Naar die vraag hebben wij de afgelopen jaren veel onderzoek gedaan”, zegt Hiddo Lambers Heerspink. “We hebben goed gekeken naar wat er precies gebeurt bij grote medicijnstudies. Dan zien we dat binnen die grote groep patiënten er subgroepen zijn bij wie het medicijn wel werkt, en subgroepen voor wie het juist schadelijk is. Tel je die positieve en negatieve effecten bij elkaar op, dan kom je uit op nul. Conclusie: in de totale patiëntpopulatie werkt het medicijn niet.” 

Diabetische nierziekte

Lambers Heerspink en zijn team werken aan de ontwikkeling van medicijnen tegen nierziekten en hart- en vaatziekten als gevolg van diabetes. “50 procent van de patiënten met diabetes krijgt in de loop van de tijd te maken met hart- en vaatcomplicaties, 30 tot 40 procent met niercomplicaties”, zegt hij.

“50 procent van de patiënten met diabetische nierziekten overlijdt binnen 10 jaar, wat gelijk is aan het gemiddelde sterftecijfer bij kanker. In de afgelopen jaren nemen de sterftecijfers als gevolg van hart- en vaatziekten af, maar die als gevolg van nierziekten blijven constant. Daarom moeten we nieuwe geneesmiddelen ontwikkelen voor diabetische nierziekte. Het probleem is echter dat al die grote studies keer op keer laten zien dat een geneesmiddel óf niet werkt, óf schadelijk is.”

Daarom moet het anders, vindt hij. “Het is de uitdaging om patiëntgroepen te vinden en te selecteren bij wie het geneesmiddel wél werkt en geen bijwerkingen geeft. We moeten het concept 'one size fits all' verlaten en heel specifiek kijken naar subgroepen van patiënten om daarin het geneesmiddel te testen. Geneesmiddelentrials kunnen daardoor effectiever worden met minder bijwerkingen en schadelijke effecten voor patiënten. Met als uiteindelijk gevolg een efficiëntere, kosteneffectievere en meer doelmatige patiëntenzorg.”

Signaalstoffen

Hoe selecteer je de juiste patiënten voor een geneesmiddel? Lambers Heerspink: “We gebruiken daarvoor biomarkers, signaalstoffen in het lichaam van de patiënt, die aangeven hoe deze reageert op een geneesmiddel.”

Hij maakt de vergelijking met antibiotica: “Als je een infectie hebt, dan kijken we eerst om welke bacterie het gaat. Op basis van de weefselkweek selecteren we een antibioticum dat precies die bacterie aanpakt. Wij proberen nu hetzelfde te doen bij diabetische nierziekte. We willen biomarkers gebruiken die selectief een profiel van een patienten beschrijven. Op basis daarvan selecteren we een geneesmiddel dat specifiek aansluit op dat profiel van de patiënt. Die zoektocht naar signaalstoffen, daar zijn we op dit moment mee bezig.”

Lambers Heerspink wil met behulp van PET-scans in kaart brengen waarom patiënten verschillend reageren op een geneesmiddel. “We maken het geneesmiddel radioactief en injecteren het in de patiënt. Via de PET-camera kunnen we zien of het geneesmiddel echt in de nieren komt, of het zich in het orgaan bindt aan een specifieke bindingsplaats (receptor) en of de patiënt er uiteindelijk op reageert. Eind dit jaar starten we met de eerste studie, hier in het UMCG.”

Medicijnpotje met sensor

In plaats van medicijnstudies in grote populaties ziet Lambers Heerspink meer in zogenaamde N=1 studies. Daarbij wordt dezelfde patiënt herhaaldelijk blootgesteld aan het geneesmiddel en placebo. Op deze manier kan op individueel niveau worden beoordeeld of de patiënt reageert.

Lambers Heerspink voorziet voor de nabije toekomst dat deze studies goed thuis kunnen worden uitgevoerd met het gebruik van apps en thuismonitoring: “We kunnen op afstand allerlei zaken monitoren, zoals bloeddruk, gewicht, eiwitgehalte in de urine en de nierfunctie. De patiënt meet thuis deze gegevens die vervolgens centraal in een database worden gezet. De dokter beoordeelt of het geneesmiddel werkt, en de onderzoeker gebruikt die database voor onderzoek. Met behulp van innovatieve tools, zoals een medicijnpotje met een sensor die registreert of het potje is opengegaan en op welk tijdstip, kunnen we ook de therapietrouw meten.Want therapietrouw is vanzelfsprekend heel belangrijk als we willen weten waarom een patiënt wel of niet reageeert op een geneesmiddel.”

“De afgelopen 20 jaar zijn er duizenden mensen in klinische trials voor medicijnen tegen diabetische nierziekte onterecht blootgesteld aan die geneesmiddelen”, aldus de hoogleraar. “Die mensen hebben geen baat gehad bij het geneesmiddel en hebben soms zelfs hartfalen ontwikkeld en zijn gestorven als gevolg van het geneesmiddel. Dat moet veranderen. Voor de patiënt en voor de geneesmiddelenontwikkeling. Als we efficiënter en sneller betere geneesmiddelen op de markt brengen, dan komt dat de patiënt uiteindelijk weer ten goede.” 

Hiddo Lambers Heerspink (afdeling klinische farmacie en farmacologie) werkt binnen het UMCG samen met de afdelingen nefrologie, vasculaire geneeskunde en cardiologie. Binnen Europa is hij actief in een innovatieve organisatie die gericht is op personalised medicine bij diabetische nierziekten. Daarnaast werkt hij samen met allerlei internationale onderzoeksgroepen om klinische trials op te zetten voor nieuwe geneesmiddelen op het gebied van diabetische nierziekte. 

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.