Waarom doet een geamputeerd been soms nog pijn?

, door Margriet Bos
foto: Caroline Penris

Het is weg, maar de patiënt voelt het nog wel degelijk. Het jeukt of doet pijn. Vreemd. Of niet? Joline Bosmans is fysiotherapeut bij het Centrum voor Revalidatie van het UMCG. Zij promoveerde in 2009 op onderzoek naar fantoompijn en behandelt patiënten die een amputatie hebben ondergaan.

Het tintelt nog. Het voelt warm of juist koud aan. Een patiënt kan zelfs het gevoel hebben dat hij met het geamputeerde been gewoon uit bed kan stappen. Wie een amputatie van een arm of been moet ondergaan, kan daarna op die plek heel verschillende dingen voelen.

“Vaak zijn sensaties als tintelingen of een warm of koud gevoel hinderlijk, maar hebben mensen daar niet verschrikkelijk veel last van. Anders wordt het als het pijn blijft doen”, zegt fysiotherapeut Joline Bosmans. “In het UMCG doen we bij het Centrum voor Revalidatie veel onderzoek naar amputatie. Onderzoek naar fantoompijn na been- of armamputatie is daar een onderdeel van.”

Geen eenduidige verklaring

Waarom iemand fantoompijn of fantoomsensaties voelt, daarvoor is nog geen eenduidige verklaring. Heel lang kregen amputatiepatiënten te horen dat ze gek waren. “Soms werden ze psychiatrisch verklaard”, zegt Bosmans. “Dan laat je het ook wel uit je hoofd om te praten over de pijn die je na amputatie voelt.”

Maar de tijden zijn veranderd. “Grof gezegd gaan we uit van drie oorzaken van fantoomsensaties. De eerste gaat uit van de doorgesneden perifere zenuw als oorzaak. De tweede verklaring is dat het een reactie vanuit het ruggenmerg is. Omdat het ruggenmerg zorgt voor het verloop van prikkels en zenuwen naar ledematen.” 

Wanneer de rechterarm bijvoorbeeld geaaid wordt terwijl de patiënt naar het spiegelbeeld kijkt, kunnen de hersenen gaan ‘denken’ dat het de geamputeerde arm is die aangeraakt wordt.​

De laatste jaren wordt er veel hersenonderzoek gedaan. “Dat heeft laten zien dat er ook iets in de hersenschors gebeurt. In de hersenschors vindt de input van gevoel plaats. Stel dat een rechterbeen geamputeerd is, dan wordt de plek in de hersenschors waar het gevoel van dat been binnenkwam, overgenomen door andere gebieden van het lichaam. De plek waar de prikkels voor dat been in de hersenschors binnenkwamen, wordt als het ware weggedrukt. We denken dat dat wegdrukken sensaties van pijn kan geven. Maar het meest waarschijnlijk is dat alle drie verklaringen een rol spelen bij fantoompijn.”

Hersenen voor de gek houden

Omdat de oorzaak van fantoompijn niet precies bekend is, is een behandelplan ook niet eenvoudig op te stellen. Er zijn veel behandelmogelijkheden, legt Bosmans uit, maar we moeten bij iedere patiënt uitproberen wat werkt. “Voor de een wordt de pijn minder wanneer hij een prothese draagt, bij een ander helpt dat niet. Medicatie is een mogelijkheid, hypnose kan helpen en zo zijn er veel meer behandelingen.” 

Een van de behandelingen is er op gericht de hersenen voor de gek te houden: de spiegeltherapie. Daarbij staat een spiegel schuin op tafel. De patiënt legt zijn rechterarm ervoor die in de spiegel sprekend lijkt op zijn niet meer bestaande linkerarm. Wanneer de rechterarm bijvoorbeeld geaaid wordt terwijl de patiënt naar het spiegelbeeld kijkt, kunnen de hersenen gaan ‘denken’ dat het de geamputeerde arm is die aangeraakt wordt. “Daardoor kan dat plekje in de hersenschors waar de gevoelsprikkels van die arm binnenkwamen, weer gaan werken. Maar ook deze therapie werkt niet bij alle patiënten.”

Fantoompijn moeilijk in kaart te brengen

Het moeilijke van fantoompijn is, dat je het alleen kunt meten door de patiënt te vragen zijn klachten te beschrijven en de pijn te scoren. “Pijn is natuurlijk heel moeilijk te omschrijven. Wanneer ik zeg, het voelt als een messteek, omschrijf ik dan dezelfde pijn als jij wanneer jij iets voelt ‘als een messteek’?” Een ding heeft de studie wel opgeleverd. Bosmans kan door de patiënten uitgebreid te bevragen en de pijn voor en geruime tijd na de amputatie te scoren, het beloop van de klachten en de pijn beter per patiënt bekijken. En behandelen.

Terugkijken: de aflevering van Labyrinth TV ​over fantoompijn

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.