Wat 'gezond eten' is verandert met de tijd

, door Helma Erkelens
foto: Shutterstock

Hoe denken mensen over voeding? Dat blijkt heel verschillend te zijn, zéker als je naar de geschiedenis kijkt. Zout was voor de Romeinen niet alleen een ingrediënt in de keuken maar ook een conserverings- en betaalmiddel. Over wat gezond is, zijn we door de tijd heen anders gaan denken. Kijk maar naar de 17e eeuw: toen was fruit bijna levensgevaarlijk, nu juist supergezond.

Als je je bewust bent van het beeld dat mensen hebben bij gezondheid en gezonde voeding, kun je ze beter ondersteunen bij het veranderen van hun leefstijl, stelt hoogleraar Nefrologie Gerjan Navis. De geschiedenis, maar ook volkenkundig onderzoek bieden prachtige aanknopingspunten, vindt ze. Ze geeft er een lezing over op het geschiedeniscongres  ‘Histories of Healthy Ageing’.

Zout is slecht

“In het verleden betekende voeding voor de meeste mensen gewoon een gevulde maag, het was een basale levensvoorwaarde. Er zaten ook aspecten bij van status, welstand en showing off, denk maar aan enorme overvloedige maaltijden aan adellijke hoven, de copieuze vreetpartijen op schilderijen van oude meesters.

“Toch zie je ook dat men vroeger al gezondheid en voeding met elkaar in verband bracht. Soms ontzettend waar en actueel. Zo schreven monniken van het klooster in Aduard dat je dood ging van langdurig overmatig eten. Daarvoor is vandaag veel wetenschappelijk bewijs. Vijfduizend jaar geleden schreef de keizer van China het eerste handboek over gezondheid – in hedendaagse vertaling nog steeds verkrijgbaar als ‘The yellow emperors, introduction to internal medicine’. Hij zei dat langdurig te veel zout eten slecht voor je is. Dat is ook met moderne onderzoeksmethoden onomstotelijk aangetoond.”

En net als nu was er in het verleden ook veel onzin-kennis. Bijvoorbeeld dat je van blauwe pruimen, kersen en komkommers ernstig ziek kon worden. Maar men geloofde het, met als gevolg dat het stadsbestuur van Amsterdam in 1655 de invoer en verkoop verbood.

Je wint er de oorlog mee

De betekenis en waarde van een voedingsmiddel kan door de tijd heen veranderen. Zout bijvoorbeeld – belangrijk onderzoeksthema van Navis. “Voor de oude Romeinen was het een manier om voedsel goed te houden, het ging dus om voedselveiligheid. Zout had een grote strategische waarde: als je leger met voedselvergiftiging in de berm lag kon je de oorlog niet winnen.”

Zout was in die tijden bovendien schaars en kostbaar, en daarom ook een betaalmiddel, getuige het woord salaris. “Maar bij de Romeinen lees je niets over de ongezondheid van zout. Misschien vonden ze zout ook niet zo slecht voor je in een warm klimaat.”

Een liefdesmedicijn

In de middeleeuwen was zout naast een bewaarmiddel ook een afrodisiacum, een medicijn om de liefde mee op te wekken, vertelt Navis. “Er bestaat een leuke houtsnede van dames die de bungelende onderdelen van blote heren met zout bestrooien. Misschien is er een lijn met de latere traditie van vlugzout geven als iemand dreigde flauw te vallen. Tegenwoordig zouden we het een cup-a-soup-momentje noemen.”

Ze wil maar zeggen: in de loop van de geschiedenis is er heel verschillend tegen zout aangekeken. Je kunt je er vrolijk over maken, maar je kunt er ook van leren. “De veranderende betekenissen maken ons dokters ervan bewust dat wij met een bepaalde bril naar voeding kijken.”

Geen stadse fratsen

Hoe waar dat is, laat Navis zien aan de hand van een onderzoek naar voeding in Oost-Groningen: Goed et’n. “Onderzoekster Sanne Visser van de Faculteit Ruimelijke Wetenschappen ging in gesprek met mensen over wat eten voor hen betekent. Gezondheid – het perspectief van artsen - kwam bij hen niet als belangrijkste naar voren. Wel het sociale aspect van samen aan tafel zitten, van pais en vree aan tafel, en dat iedereen zijn bordje leeg eet. Wat gezond is, dat weet men best, maar van stadse fratsen moet men niets hebben. Wel van aardappels en bonen en zo. Het aardige van dit onderzoek is dat het uitgaat van hoe mensen zélf tegen voeding aankijken, en welke praktische factoren mee spelen in de voedingskeuze.”

Smaken verschillen

Dat het perspectief van ‘gewone mensen’ niet een-op-een samenvalt met dat van de voedingsleer, wordt ook duidelijk uit LifeLines, het grootschalige bevolkingsonderzoek in Noord-Nederland. Navis: “Dat men – uitzonderingen daargelaten – niet echt eet volgens de Richtlijnen Gezonde Voeding, hadden we wel verwacht. Verrassend waren echter de regionale verschillen in voedingspatroon: er zijn duidelijke regionale verschillen in voorkeuren voor zoet, hartig, snacks, Hollandse hap, gezond.”

Naar Healthy Ageing

Wat is de les? “Medici en voedingsdeskundigen vinden dat ze het het beste weten wat goed voor de mensen is. Dat baseren we op wetenschappelijk bewijs, vertaald naar richtlijnen, protocollen. Maar de boodschap landt niet – of maar een beetje. Waarschijnlijk omdat die adviezen onvoldoende aansluiten bij de rol die voeding heeft in het leven van mensen. We moeten voedingsrichtlijnen dus vertalen naar hun perspectieven, met recepten en al. Mensen die gezonder willen eten, willen best luisteren naar de dokter, diëtiste of het Voedingscentrum. Maar als de adviezen erg ver van hun bed zijn, gaan ze niet all the way, ze schuiven alleen maar een stapje op. Een zoetekauw vragen al het zoet te laten staan, dat is een brug te ver.”

Gelukkig gezond! In het Universiteitsmuseum van de Rijksuniversiteit Groningen is van 22 juni 2017 t/m 31 januari 2018 een tentoonstelling  te zien over hoe mensen door de eeuwen heen dachten over gezond ouder worden. De gezondheidsadviezen uit de periode vóór 1800 vormen de rode draad. In die tijd zag men klimaat, dieet, gezonde toiletgang, lichaamsbeweging, slaappatronen en emotionele balans als basis voor gezondheid. Ook is er aandacht voor de thema’s die nu belangrijk zijn, zoals gezond eten, veel bewegen en niet roken.

Gerjan Navis werkte onlangs als projectleider mee aan een rapport over de rol van voeding in de behandeling van chronische ziekten. De conclusie van het rapport: voedingsmaatregelen kunnen een belangrijke rol spelen in de behandeling van chronische ziekten en kunnen in belangrijke mate bijdragen aan gezondheidswinst. De grootste gezondheidswinst is haalbaar bij de behandeling van cardio-metabole ziekten, zoals hart- en vaatziekten, nierziekte, en diabetes type 2. Lees hier het rapport

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.