"Wetenschap doe je niet voor de prijzen"

, door Marjolein te Winkel
foto: Ivar Pel
Ze vergelijkt wetenschap met topsport – keihard werken en offers maken. Maar: "Dat doe je niet om prijzen te winnen". Cisca Wijmenga, hoogleraar humane genetica in het UMCG, krijgt vandaag de Spinozapremie uitgereikt – de hoogste wetenschappelijke onderscheiding in Nederland.

Het was een onwerkelijk moment. Op de dag voor Hemelvaart, in de trein onderweg van Maastricht naar Amsterdam. Haar telefoon ging: de directeur van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek. Haar collega tegenover haar in de trein was de eerste met wie ze het nieuws deelde: "Ik heb de Spinozaprijs gewonnen!"

Die erkenning is fijn, zegt ze. "Ik heb gepionierd binnen mijn vakgebied. Dat is zeker niet gemakkelijk geweest, of vanzelf gegaan."​

Toevalstreffer

Haar vakgebied is de genetica van chronische ziekten. Een toevalstreffer. Want ze wilde geneeskunde studeren en chirurg worden. Ze werd uitgeloot. Een jaar biologie en dan alsnog geneeskunde, dat was het nieuwe plan. Maar opnieuw werd ze uitgeloot. "Toen ben ik verder gegaan met biologie. Ik had daarvoor een analistenopleiding gedaan die me een aantal vrijstellingen opleverde. Om die tijd nuttig te besteden kwam ik terecht in een cursus genetica voor geneeskundestudenten."

Hier hoorde ze voor het eerst over genen die het ontstaan van tumoren kunnen verhinderen. "Dat was zó waanzinnig interessant. Ik weet nog precies hoe erg ik geraakt was door dit concept." En waar de geneeskundestudenten vooral bezig waren met de vraag wat een patiënt aan deze kennis heeft, was zij er meteen van doordrongen dat dit veel verder ging dan alleen de klinische toepassing ervan. Een cruciaal moment in het leven van Cisca Wijmenga.

Een sprong in het diepe​​

Haar ervaring als jonge post-doc in het laboratorium van de Amerikaanse onderzoeker Francis Collins was ook zo'n moment. Ze deed onderzoek in de groep waarin ook naar de genen werd gezocht die betrokken zijn bij diabetes type 2. "Ik weet nog goed dat ik dacht: wauw, als je dat toch eens helemaal in kaart kunt brengen. Dát wilde ik doen. De genetica stond in die tijd nog in de kinderschoenen.  Het werd langzaam duidelijk dat chronische ziekten - obesitas, reuma, diabetes – genetische ziekten zijn. Maar hoe die complexe genetische aanleg in elkaar zit, dat wist niemand nog."

Wijmenga keerde geïnspireerd terug naar Nederland. In Utrecht zette ze haar eigen onderzoeksgroep op. Een kinderarts raadde haar aan: richt je op coeliakie - glutenintolerantie. Ze noemt het een sprong in het diepe: "Je moet durven. En je hebt uithoudingsvermogen nodig. Die eerste jaren, dat was houtje-touwtje-onderzoek. Er was geen geld, ik werkte vooral met studenten. Maar op een gegeven moment kreeg ik er een aio bij. Kreeg ik wat subsidie. Zo hield ik het hoofd boven water."

​Genetische geheimen​

Nu, twintig jaar later, is ze hoogleraar in Groningen en geeft ze leiding aan 250 mensen. Ze heeft een groot deel van de genetische achtergrond van coeliakie ontrafeld. Ze ontdekte dat bij patiënten met coeliakie de cellen van het afweersysteem overactief zijn, en toonde aan dat de ziekte een gemeenschappelijke basis heeft met andere auto-immuunziekten zoals reuma, MS en de ziekte van Crohn.

Met het ontrafelen van genetische geheimen stuitte ze ook op nieuwe geheimen. "We leren nu hoe ingewikkeld ons DNA is", vertelt ze. "Sinds vijf jaar zien we dingen die we niet hadden kunnen bevroeden. Maar ondanks die kennis weten we niet precies wat iemand ziek maakt. We hebben gezien dat sommige mensen met een duidelijke genetische aanleg voor een bepaalde ziekte toch niet ziek worden. Hoe komt dat? Wat beschermt ons tegen deze foutjes in ons DNA? Wat maakt dat iemand gezond blijft?"

De Spinozapremie van 2,5 miljoen euro stelt Wijmenga in staat op zoek te gaan naar antwoorden op deze vragen. Het stelt haar in staat om talentvolle jonge wetenschappers voor langere tijd in dienst te nemen. En ze wil jonge mensen de kans geven om naar het buitenland te gaan en ervaring op te doen.

Uit je comfortzone​​

Haar eigen tijd als postdoc in Amerika was 'waanzinnig'. "Om naar het buitenland te gaan heb je lef nodig. Het is eng, moeilijk, ingewikkeld. Je moet een drempel over en als je er dan zit, ben je op jezelf aangewezen. Je zelfvertrouwen groeit enorm. Zelf had ik, toen ik terug was in Nederland, het idee: ik heb het daar gered, dus red ik me hier ook."

Ook wil ze een aantal buitenlandse toponderzoekers naar Nederland halen voor een sabbatical. Zelf is ze twee keer per jaar drie weken in Boston. Om te praten met mensen, lezingen te geven en te volgen, ideeën op te doen. De Spinozapremie geeft haar de mogelijkheid om de verblijven in Boston wat op te rekken. De kennis en inspiratie die ze daar opdoet heeft ze nodig om voor de troepen uit te blijven lopen. "Het is cruciaal om uit je comfortzone te stappen. Te praten met mensen, te leren. Als je je kennis alleen uit je artikelen haalt, loop je achter de feiten aan."

Niet voor de prijzen​​

​Innoveren, nadenken over nieuwe mogelijkheden, daar gaat het haar om. Gedreven door nieuwsgierigheid is Wijmenga tot de wetenschappelijke wereldtop doorgedrongen. "Het is als topsport – keihard werken en offers maken." Ze doet het niet voor de prijzen; ze wil nieuwe kennis opdoen, iets toevoegen. De Spinozapremie is een erkenning voor het harde werk. "Soms kijk ik terug en lijkt het allemaal langzaam te gaan. Het is prettig dat de wereld om je heen daar anders tegenaan kijkt."

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.