Zorgkosten rijzen de pan uit

, door Helma Erkelens

De baby's die nu geboren worden, hebben grote kans om honderd jaar of ouder te worden, voorspelt het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut. De voorspelling ondersteunt de roep in de politiek om de pensioenleeftijd verder te verhogen. Hoogleraar health technology assessment en programmadirecteur Healthy Ageing Erik Buskens is minder optimistisch gestemd en heeft de behoefte om enige nuancering aan te brengen.

Mensen met een lagere opleiding (basisschool, VMBO) krijgen door een ongezondere leefstijl gemiddeld vanaf hun vijftigste levensjaar een of meer ernstige chronische aandoeningen en kampen de laatste twintig levensjaren met een steeds slechtere gezondheid, met ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid als gevolg. Dit is dertig procent van de beroepsbevolking (Bron CBS). Laten we er eerst maar eens voor zorgen dat deze groep kan blijven deelnemen aan het arbeidsproces en de huidige pensioengerechtigde leeftijd in gezondheid haalt. Ik acht een verhoging van de algemene pensioenleeftijd, gekoppeld aan de gemiddelde levensverwachting, onhaalbaar als we NU niet fors investeren in een gezonde levensloop van mensen. Want dan hebben onze kinderen en kleinkinderen straks een serieus maatschappelijk probleem: zorg wordt onbetaalbaar terwijl onze welvaart verder wordt ondermijnd.

"Lager opgeleiden hebben ruim 21 jaar van hun leven te kampen met een verslechterende gezondheid door chronische ziekten"​

Niet be​zuinigen op preventie

Preventie zou het toverwoord moeten zijn, maar juist hierop wordt zwaar bezuinigd, onder het mom van eigen verantwoordelijkheid en respect voor de privé-sfeer. Wanneer we bijvoorbeeld tien tot twintig procent van het onderzoeksgeld besteden aan preventie, betaalt de burger dat gegarandeerd over tien jaar terug in de vorm van een gezondere levensloop en uiteindelijk aanzienlijk lagere kosten voor de samenleving. Helaas steekt de overheid de kop in het zand.

Investeren in een duurzame welvaart

Er komen steeds meer ouderen, die bovendien steeds ouder worden. Tegenover iedere oudere staan nu nog vier werkenden, maar de vergrijzing is al begonnen en straks zullen dat er nog maar twee zijn. Voor een duurzame welvaart is het nodig dat we langer doorwerken en liefst na een kort ziekbed overlijden. Dat geeft niet alleen minder menselijk lijden maar ook minder maatschappelijke kosten en is beter voor de economie. Als we in onze laatste levensjaren het meeste kosten, laat die tijd dan maar zo kort mogelijk zijn.

Zoals het rapport Preventie van Welvaartziekten uit 2011 van de Raad voor de Volksgezondheid al aantoonde is dit 'ideaal' helaas vooral weggelegd voor hoger opgeleiden. Voor lager opgeleiden, mensen met alleen basisonderwijs of VMBO, ziet het plaatje er heel anders uit, zo blijkt uit hetzelfde rapport. Als gevolg van een ongezondere leefstijl – roken, weinig bewegen, ongezonde voeding - krijgen zij op steeds jongere leeftijd chronische ziekten.

Tweedeling hoger- en lager opgeleid

Hoger opgeleiden (mannen en vrouwen samen) leven nu ruim 81 jaar, waarvan de laatste zeven  gepaard gaan met oplopende kosten voor zorg door een steeds slechtere gezondheid. Naarmate men gezonder leeft, komen de jaren met gebreken later.

Bij de lager opgeleiden van nu begint de aftakeling gemiddeld al op 53 jaar, bij een levensverwachting van 74. Dat wil zeggen dat zij ruim 21 jaar (!) van hun leven te kampen hebben met een verslechterende gezondheid door chronische ziekten. Dit zijn heel wezenlijke maatschappelijke kosten door frequent doktersbezoek, veel medicijngebruik, ziekenhuisopnames, verzuim op het werk, arbeidsongeschiktheid en niet meer mee kunnen doen aan de samenleving. Uiteraard staan deze jaren ook voor veel persoonlijk leed maar daar staan mensen in hun jonge jaren nog niet bij stil. Het probleem is nu al urgent in de regio Oost-Groningen. Hier wonen relatief veel mensen met een lage opleiding en een laag inkomen, de werkeloosheid is er hoog, de gezonde levensverwachting een van de laagste van Nederland, ruim dertig procent van de bevolking rookt en relatief veel mensen hebben al jong overgewicht en chronische ziekten zoals kanker en diabetes.

Ongezonde levensjaren kosten miljarden

Door de toenemende medische mogelijkheden krijgen vooral mensen met een lage sociaal-economische status er paradoxaal genoeg alleen maar meer ongezonde jaren bij en dat kost miljarden. We stevenen af op een samenleving van ouden en zieken, die mantelzorg krijgen van en onderhouden worden door een kleine groep gezonde werkenden. Hoeveel belasting zullen zij betalen, wat zal de premie van hun zorgverzekering zijn? Kunnen zij nog rekenen op WW, een arbeidsongeschiktheidsuitkering of AOW?

Onderzoek naar gezond ouder worden van groot belang

Het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) en de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) onderzoeken hoe het tij gekeerd kan worden. We doen onderzoek naar de fundamentele mechanismen van veroudering op celniveau en in de grootschalige cohortstudie LifeLines volgen we dertig jaar lang de ontwikkeling in gezondheid bij nu al ruim 100.000 mensen: ouders, kinderen en grootouders. Dat levert ons kennis op over hoe leefstijl, al dan niet in combinatie met erfelijke aanleg, leidt tot ziekte. Daarmee wordt het mogelijk een goed gefundeerd leefstijladvies en eventueel behandeling op maat te geven.

Maar daarmee zijn we er nog niet. Voor een verandering van leefstijl is ook gedragsverandering nodig. Dat vraagt om intrinsieke motivatie en draagvlak in de eigen leefomgeving. Bij hoger opgeleiden is die boodschap lang en breed geland. Geen wonder, want deze inzichten zijn afkomstig van eveneens hoog opgeleide onderzoekers en hulpverleners, en sluiten aan bij het besef en de leefstijl die men al heeft. 

Om ook mensen met een lagere opleiding te bereiken, is het nodig dat het inzicht 'eet gezond, rook niet, beweeg' van henzelf wordt. Een goedbedoelde maar bevoogdende benadering door hulpverleners of een grote publiekscampagne van de overheid gaat niet werken en kan zelfs contraproductief uitpakken. Een aanpak vanuit de ivoren toren wekt weerstand. Net als beleid dat veronderstelt dat mensen tegen beter weten in verkeerde keuzes maken.

Participatie is de crux

Onderzoekers van het UMCG en de RUG werken aan een methode om draagvlak te creëren voor leefstijlverandering. De essentie daarvan is participatie: de bevolking moet het gezondheidsprobleem inzien, benoemen, zelf oplossingen bedenken, implementeren en borgen. Die gezondheidsproblemen moeten we bovendien breed zien, ook werkgelegenheid en toekomstperspectief moeten er in betrokken worden. Want we weten dat mensen die werken of op een andere manier een bijdrage leveren aan de samenleving, gezonder zijn, en heel belangrijk, het feit dat zij werken houdt hen gezond. We moeten bovendien beseffen dat ook mensen die al met pensioen zijn, nog veel voor de samenleving kunnen betekenen, bijvoorbeeld als mantelzorger, vrijwilliger of oppas voor de kleinkinderen. Dat kan alleen als zij goed gezond zijn. Het mes snijdt aan twee kanten: als ze meedoen aan de samenleving, blijven ze langer gezond.

Een gezonde bevolking vraagt om maatwerk en niet om van achter het bureau bedachte oplossingen. Verandering moet van de mensen zelf zijn en daarvoor moeten ze de vaardigheden hebben. Mensen hebben de vrije keus om te leven zoals ze willen, maar we kunnen daar wel op proberen te sturen. Zo zien wij in Groningen de participatiemaatschappij, waar de overheid naar streeft.

Mensen in beweging krijgen

We moeten veel meer investeren in preventie, in plaats van steeds minder. Preventie zal op termijn vele miljarden maatschappelijk baten opleveren door onder andere minder zorgkosten, minder ziekteverzuim en minder arbeidsongeschikten, zo blijkt uit het rapport Gezond en actief ouder worden. De maatschappelijke baten van Healthy Ageing onderzoek dat door gezondheidseconoom Marc Pomp werd gemaakt in opdracht van het UMCG. Als we bijvoorbeeld tien tot twintig procent van het onderzoeksgeld besteden aan preventie, betaalt dat de burger gegarandeerd over tien jaar terug in de vorm van een gezonde levensloop en uiteindelijk aanzienlijk lagere kosten voor de samenleving. Daarvoor hoeft men geen financiële bijsluiter te lezen; we moeten simpelweg de verantwoordelijkheid nemen om mensen letterlijk en figuurlijk in beweging te krijgen. Zo houden we de zorg op de lange termijn betaalbaar en bieden we onze kinderen en kleinkinderen een duurzame samenleving. 

Pagina delen Sluiten
 (optioneel)
Wat betekent dit?

Dit is een controle om vast te stellen dat u een menselijke bezoeker van deze pagina bent en geen zoekrobot.